Жалпы, биыл аралдық ағайын қыстың қытымыр мінезін сезінді. Қар қалың жауып, сонау 90-шы жылдардағы табиғаттың тосын құбылысының куәсі болды. Мамандар киіктердің ауыл маңынан жиі бой көрсетуін де осы қардың қалың жауғанымен байланыстырады. Өйткені ашатұяқтылар көп жағдайда ашығып, азық іздегенде ауыл шетіне жақындайтыны айтылады.
Ашыққан ақбөкендер көші елді мекендерге келіп қана қоймай, тіпті ауыл көшелеріне кіріп, тұрғын үйлерге жақын маңнан бой көрсете бастаған. Бұл жағдай жергілікті халық арасында алаңдаушылық тудырып, ауыл шаруашылығы мамандарын шұғыл шешім қабылдауға мәжбүр етті.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, мамандар мұны табиғи себептермен байланыстырып отыр. Әсіресе, қорек пен су тапшылығынан, яғни жайылым мен су көздерінің азаюынан, климаттың құрғау жағдайларынан орын алатын құбылыс деп түсіндіреді.
Шынында да, Арал өңірі бүгінде экологиялық тұрғыдан күрделі аймаққа айналып тұр. Қуаңшылық салдарынан жайылымның тозып, табиғи өсімдіктер түрінің сиреп бара жатқаны киіктердің өз мекенінен үдере көшуіне мәжбүр етуі бек мүмкін. Бұған кейінгі жылдары ақбөкен популяциясының күрт өсуі қорек тапшылығын туғызып, жайлы мекен іздеп, көш түзеуі заңдылық. Алайда Арал өңірі жұртшылығына ақбөкендердің ауыл ішіне келуі таңсық құбылыс болып, түрлі пікірлер туғызып жатыр.
Аталмыш мәселеге орай Арал ауданының ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімі тарапынан киік аңының үдере көшуі салдарынан Арал маңына жаппай шоғырлану құбылысын жоққа шығармайды. Бұл алғаш рет 2025 жылдың желтоқсан айының 25-і-нен киіктердің маусымдық көші-қон кезеңінен бастап көрініс тауыпты. Осыған байланысты «Охотозоопром» ӨБ РМҚК Қызылорда облыстық филиалының инспекторларымен табиғатты қорғау және жануарлар дүниесін сақтау бағытында кешенді бақылау және қорғау жұмыстарын жүйелі түрде қолға алғанын алға тартады.
«Жалпы, киіктер үйірі Ұлытау өңірінің Қоскөл ауылдық округі аумағынан көш түзегені жайында болжам бар. Яғни, Бейнеу–Жезқазған теміржолының Байқоңыр, Көктал, Қоскөл, №11, №13, №14 бекеттері арқылы және Ақтөбе облысының Ырғыз ауданы бағытымен қозғалып, Қызылорда облысының Арал, Қазалы, Қармақшы, Жалағаш және Сырдария аудандары аумақтарына қоныс аударған. «Охотзоопром» Қызылорда өңірлік филиалы инспекторларымен жүргізілген бақылау нәтижелері бойынша облыс аумағында шамамен 60–65 мың бас киік (ақбөкен) шоғырланғаны анықталып, ресми есепке алынды. Киіктің жаппай миграциясы табиғи құбылыс болғанымен, олардың қауіпсіз қозғалысын қамтамасыз ету және антропогендік кедергілерді азайту – басты міндеттердің бірі», – деп мәлімдейді бөлім тарапынан.
Соған орай «Охотзоопром» Қызылорда өңірлік филиалы инспекторлары Қызылорда облыстық аумақтық инспекциясымен және жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп, аталмыш аймаққа зерделеу жұмыстары жүргізілгенін алға тартып отыр. Нәтижесінде, жоғарыда айтып өткеніміздей, Арал ауданы Қарақұм ауылдық округі аумағындағы Бейнеу–Жезқазған теміржолының №11, №13, №14 бекеттері маңындағы киік көші-қон жолдарындағы сым кедергілерді алу жұмыстары жүргізілген. Бұл киік табындарының емін-еркін қауіпсіз қозғалуына мүмкіндік жасауға бағыттайтынын мәлімдеп отыр.
Негізінен, киіктердің Арал ауданына қарасты елді мекендерге және Арал қаласының шет аймақтарына кіріп кету деректерінің тіркелуіне байланысты 2026 жылдың 20-23 қаңтар күндері аралығында арнайы бірлескен іс-шара ұйымдастырған. Оған жергілікті атқарушы органдары, «Барсакелмес» мемлекеттік табиғи қорығының қызметкерлері, орман шаруашылығы және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мамандандырылған мекемелердің мамандары, аудандық полиция бөлімі және «Охотзоопром» инспекторлары қатысқанын жеткізді. Жалпы, бас-аяғы 5 мекемеден 12 автокөлік пен 36 қызметкер жұмылдырылыпты. Соның негізінде киік аңының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және азықтандыру жұмыстары жүйелі жүргізілгенін алға тартады.
Осы ретте халықты алаңдатқан негізгі мәселенің бірі – Арал қаласының шет аумақтарына кірген киіктерді табиғи мекеніне қайтару мақсатында табиғатты қорғау және аудандық ветеринария мекемесінің мамандарының бірлесуімен нақты шаралар қабылданып, 10 бас киіктің аталығын қайтадан табиғи ортасына жіберу шарасы жүзеге асырылғанын айтады.
Қазір мониторинг қорытындысы бойынша, Арал ауданы аумағында шамамен 35 мың бас киік, сондай-ақ облысқа қарасты Қармақшы, Жалағаш, Сырдария және Шиелі аудандары аралығында 30 мыңға жуық киік шашыраңқы түрде шоғырланып жүр деген болжам бар. Оның ішінде киік табындарының басым бөлігі Жалағаш пен Сырдария аудандарының аумағындағы Құмкөл мұнай кешені маңында, яғни Сандықтау, Ақши және Байтен учаскелері төңірегінде топтасқаны анықталып отырғанын мәлімдейді.
Қалай дегенде де, табиғи миграция аясында Арал маңында мыңдаған жануардың қыстап жатқаны анықталып отыр. Мамандар тарапынан мұны табиғи құбылыс деп түсіндіргенімен, киік популяциясын сақтау, жануарларды қорғау бағытында тиісті шаралар тұрақты түрде жүргізіле беретінін жеткізді.
Ербақыт ЖАЛҒАСБАЙ,
Қызылорда облысы