Оқиға былтыр болған еді. Бұл мысалдар жасөспірімдер агрессиясының алаңдатарлық күйде екенін көрсетіп отыр. Мектептегі жанжалдар, буллинг және әлеуметтік желілердегі эмоциялық қатыгездік назар аудармай кететін мәселе емес. Сол себепті біз психолог Альма Аслыковамен сұхбаттастық. Психология саласында 20 жылдық өтілі мен 2 мың сағаттан асатын тәжірибелік жұмысы бар Альма Эдуардовна Аслыкова мазасыздық, апатия, ішкі күйзеліс, өзін кінәлау, сенімсіздік және эмоционалдық қиындықтармен жұмыс істеуге маманданған.
– Кейде бізге қазіргі жасөспірімдер бұрынғы буынмен салыстырғанда әлдеқайда агрессивті болып көрінеді. Шынымен солай ма?
– Мен қазіргі жасөспірімдер табиғатынан бұрынғыдан агрессивті болды деп кесіп айтпас едім. Керісінше, олардың өсіп-жетілетін ортасы мен тұлға ретінде қалыптасу жағдайлары өзгерді деп айтуға болады. Бүгінгі жасөспірім үздіксіз ақпарат ағынында өмір сүреді: әлеуметтік желілер, мессенджерлер, жаңалықтар лентасы, бейнеконтент, оның ішінде зорлық-зомбылық көріністері мен әлемдегі алаңдатарлық оқиғалар. Мұның бәрі тұрақты эмоциялық жүктемені арттырады. Жасөспірімнің психикасы жас ерекшелігіне байланысты мұндай көлемдегі ақпаратты толық өңдеуге әлі дайын емес. Соның салдарынан ішкі күйзеліс, мазасыздық пен ашушаңдық жиналып, агрессия түрінде сыртқа шығуы мүмкін. Сонымен қатар жасөспірімдік кезеңнің өзі адам өміріндегі ең күрделі кезеңдердің бірі екенін ұмытпау керек. Бұл – гормондық өзгерістер, жеке тұлғалық болмыстың қалыптасуы және ата-анадан психологиялық тұрғыдан бөліну үдерісі жүретін уақыт. Осындай жағдайда агрессия кейде психологиялық құрал қызметін атқарады: ол жасөспірімге өз шекарасын белгілеуге, өзін танытуға және дербестікке ұмтылуға көмектеседі.
– Жасөспірімдер агрессиясының қалыптасуына қандай факторлар көбірек әсер етеді?
– Агрессивті мінез-құлықтың қалыптасуын бір ғана себеппен түсіндіруге болмайды. Бұл әрдайым бірнеше фактордың ықпалының нәтижесі. Әрине, отбасының рөлі өте маңызды, бірақ мектеп, әлеуметтік орта, интернет кеңістігі және жалпы мәдени орта да кем емес әсер етеді. Бүгінде әлеуметтік желілердің ықпалы ерекше. Жасөспірім күн сайын сансыз ақпаратқа, салыстыруларға, бағалауларға, кейде жағымсыз әрі жанжалға толы контентке тап болады. Ал оның эмоциялық жүйесі әлі толық қалыптасып үлгермегендіктен, мұндай ақпаратты әрдайым сыни тұрғыдан саралай алмайды. Егер жанында түсіндіріп, қолдау көрсетіп, эмоцияларын реттеуге көмектесетін ересек адам болмаса, жасөспірімнің бойында ішкі күйзеліс, мазасыздық пен ашу жинала береді. Ал бұл сезімдер уақыт өте келе ауызша немесе физикалық агрессия түрінде көрінуі мүмкін.
– Неліктен буллингтің құрбаны болған жасөспірімдер уақыт өте келе агрессорға айналады?
– Бұл – күрделі әрі, өкінішке қарай, жиі кездесетін психологиялық механизм. Психологияда ол «агрессормен сәйкестену» деп аталады. Оның мәні – ұзақ уақыт бойы жәбірленуші болған адам өзін қорлаған адамның мінез-құлқын бейсаналы түрде қабылдай бастайды. Осылайша, психика қайтадан қорлану, қорқыныш пен дәрменсіздікті сезінуден қорғануға тырысады. Жасөспірім әлсіз рөлден күшті адамның рөліне өтеді. Өкінішке қарай, бұл «күш» агрессия арқылы көрінуі мүмкін. Маңыздысы – көп жағдайда бұл саналы таңдау емес, психологиялық жарақаттың және қауіпсіз ортаның болмауының салдарынан қалыптасатын қорғаныс механизмі.
Жалпы, жасөспірімдер агрессиясын қоғамнан бөліп қарауға болмайды. Менің ойымша, бұл көбіне қоғамдағы әлеуметтік үдерістердің көрінісі. Егер қоғамда тұрақсыздық, шиеленіс, эмоциялық қолдаудың жетіспеушілігі мен сенім тапшылығы болса, мұның бәрі жас ұрпаққа әсер етеді. Сонымен қатар көптеген жасөспірімнің өмірінде сенім арта алатын маңызды ересек адамның жоқтығы да үлкен мәселе. Олар өз уайымдарын бөлісіп, эмоциялық тірек ала алмайды. Мұндай адам ата-ана, мұғалім немесе тәлімгер болуы мүмкін. Жасөспірімдік шақта белгілі бір топқа тиесілі болуға деген қажеттілік өте жоғары болады. Егер бұл қажеттілік спорт, шығармашылық немесе білім беру ортасы арқылы қанағаттандырылмаса, жасөспірім өзін асоциалды немесе деструктивті топтардан іздеуі мүмкін. Ондай ортада агрессия қалыпты қарым-қатынас тәсіліне айналады.
– Кейінгі жылдары қыздар арасында да агрессия байқалып қалатын болып жүр. Бұл туралы не дейсіз?
– Негізінде агрессия тек ер адамдарға немесе әйелдерге ғана тән құбылыс емес. Ол барлық адамда болады, тек оның көріну формалары әртүрлі. Кейінгі жылдары қыздардың агрессивті мінез-құлқы көбірек байқалғанымен, бұл агрессияның түбегейлі көбейгенін білдірмейді. Себептері де ұқсас: мойындалуға деген қажеттілік, құрдастары арасында өз орнын табуға ұмтылу, беделді болуға деген ниет. Бұған қоса әлеуметтік желілерде эмоцияға толы жанжалдар мен қақтығыстардың көбірек назар аудартуы да әсер етеді. Тарихта мұндай құбылыстар қоғамдағы құндылықтар мен мінез-құлық үлгілері өзгерген кезеңдерде де байқалған.
– Кейбір ата-аналар баланың агрессивті мінез-құлқын «қиын жас» деп ақтайды. Бұл дұрыс па?
– Бұл – ересектер жиі жіберетін қателіктің бірі. Иә, жасөспірімдік кезең күрделі. Бірақ бұл басқа адамдарға физикалық немесе эмоциялық зиян келтіруге себеп бола алмайды. Жасөспірімнің ашулануға, ренжуге, ыза сезінуге құқығы бар. Алайда ересектердің міндеті – бұл эмоцияларды басып тастау емес, оларды дұрыс әрі қауіпсіз түрде білдіруді үйрету. Егер отбасында сезімдерді ашық айтуға мүмкіндік болмаса, егер баланың эмоциялары ескерілмесе немесе құнсыздандырылса, жиналған агрессия міндетті түрде мектепте, көшеде немесе интернетте сыртқа шығады.
– Интернет пен медиадағы зорлық-зомбылыққа толы контент жасөспірімдердің мінез-құлқына қалай әсер етеді?
– Мұндай контенттің әсерін біржақты бағалауға болмайды. Зорлық-зомбылық көріністері бар контенттің өзі агрессияның тікелей себебі емес. Бұдан әлдеқайда маңыздысы – жасөспірімнің эмоциялық тұрақтылығы және оның отбасымен қарым-қатынасының сапасы. Егер бала өзін қауіпсіз сезінсе, жақындарының қолдауын көрсе, мұндай ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдай алады және оны шынайы өмірге көшірмейді. Ал эмоциялық қолдау болмаған жағдайда, ішкі мазасыздық пен жалғыздық мұндай контенттің кері әсерін күшейтіп, бұрыс мінез-құлық үлгілерін қалыптастыруы мүмкін.
– Жасөспірімдердің агрессивті мінез-құлқының артында қандай психологиялық жарақаттар немесе ішкі мәселелер тұр?
– Көп жағдайда агрессия – екінші реттік реакция. Оның астарында әлдеқайда терең әрі ауыр сезімдер жасырынып жатады. Олар: қабылданбау сезімі, үнемі сынға ұшырау, эмоциялық немесе физикалық зорлық-зомбылық, буллинг, қолдаудың жоқтығы және өзін қажетсіз сезіну. Жасөспірім бұл жағдайларды әрдайым саналы түрде түсіне бермейді. Ол «маған ауыр тиді» немесе «мен жалғызбын» деп айтпайды. Оның орнына бұл сезімдер ашу, ашушаңдық және агрессивті әрекеттер арқылы көрінеді.
– Егер жасөспірім агрессиясына уақытында назар аударылмаса, ол қандай зардаптарға апарып соғуы мүмкін?
– Жасөспірімнің агрессиясын елемеу оның психикалық денсаулығына, мінез-құлқына және әлеуметтік қарым-қатынастарына ұзақмерзімді теріс әсер етуі мүмкін. Уақыт өте келе агрессия тұрақты мінез-құлық үлгісіне айналып, адамның отбасы мүшелерімен, достарымен және әріптестерімен қарым-қатынасын қиындатады. Егер жасөспірімнің эмоцияларын ашық білдіруіне мүмкіндік берілмей, үнемі қысым көрсетілсе, қорланып немесе өзгелермен салыстырылып отырса, агрессия өзіне бағытталуы ықтимал. Мұндай жағдайда өзіне зиян келтіру әрекеттері байқалуы мүмкін. Сонымен қатар іште жиналған жағымсыз эмоциялар депрессияның дамуына, ал ішкі күйзелістен арылу мақсатында әртүрлі тәуелділіктердің қалыптасуына себеп болуы ықтимал.
– Қоғам жасөспірімдер арасындағы агрессияны қалай азайта алады?
– Ең алдымен агрессияның өзі тек жағымсыз құбылыс емес екенін түсіну қажет. Бұл – дұрыс бағытталса, білімге, спортқа, шығармашылыққа, дамуға және қоғамдық белсенділікке жұмсалатын қуат. Қоғам мен отбасының басты міндеті – жасөспірімге өз эмоцияларын түсінуді, күйзеліске төтеп беруді, жанжалдарды зорлық-зомбылықсыз шешуді және өзін маңызды тұлға ретінде сезінуді үйрету. Ең тиімді алдын алу жолы – ересектердің эмоциялық қолдауы мен шынайы қамқорлығы. Жасөспірім қандай қиын кезеңде болса да, өзін жалғыз емес екенін, оны тыңдайтын әрі қабылдайтын адамдар бар екенін сезінуге тиіс.
– Мазмұнды сұхбатыңызға рақмет!
Әсемай ЖӘНІБЕК, ЕҰУ-дың 2-курс студенті