31 мамыр – Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні. Бұл дата қазақ халқының ХХ ғасырдағы ең ауыр кезеңдерін еске түсіреді. Ашаршылық, күштеп ұжымдастыру, саяси қудалау, жазықсыз атылған және айдалған азаматтардың тағдыры – ел жадында сақталуға тиіс тарихи қасірет. Бұл тақырыпқа мемлекет тарапынан да баға беріліп, еліміздің әр өңірінде қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіштер қойылды. Архивтер ашылып, зерттеулер жүргізіліп, тарихи әділеттілікті қалпына келтіру бағытында түрлі жұмыстар атқарылып келеді.
Қасіретті тарих өнерде де өз ізін қалдырды. Ән мен күй арқылы халықтың мұңы, азасы, сағынышы мен рухани қарсылығы жеткізілді. Көптеген өнер адамдары қуғын-сүргін құрбандарына, Алаш қайраткерлеріне, ашаршылық жылдарының зобалаңына арнап шығармалар жазды. Осы топтамада біз оқырман назарына мазмұны мен сарыны әртүрлі бірнеше музыкалық шығарманы ұсынамыз. Олардың әрқайсысы өткенді ұмытпауға, тарихи жадыны сақтауға және жазықсыз құрбан болғандардың рухына тағзым етуге арналған туынды десек қателеспеспіз.
Алғашқы туынды – Әбікен Хасеновтің «Қоңыр» күйі. Бұл шығарма қазақ күй өнеріндегі қасіретті кезеңнің үнін жеткізетін ерекше туындылардың бірі саналады. Әбікен Хасенов Сәкен Сейфуллинмен жақын араласқан, қиын уақытта оның жанынан пана тапқан өнер иесі болғаны айтылады. Сондықтан Сәкен репрессияға ұшырағанда, бұл жағдай Әбікенге ауыр тигені анық.
«Қоңыр» күйінің шығу тарихына қатысты ел ішінде бірнеше дерек бар. Бір әңгімеде күй белсенділердің қолынан қаза болған отбасыға арналғаны айтылса, енді бір деректе Сәкен Сейфуллинді жоқтау ретінде түсіндіріледі. Тағы бір нұсқада бұл шығарма сол жылдары атылып, айдалып, қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтардың бәріне арналған азалы күй ретінде сипатталады. Қай деректі негізге алсақ та, «Қоңыр» күйінің табиғаты сол ауыр заманмен тікелей байланысты. Оның сарынында жеке адамның мұңы ғана емес, тұтас бір дәуірдің қайғысы, үнсіз зары сезіледі. Сондықтан бұл күйді қуғын-сүргін жылдарының музыкалық естелігі ретінде қабылдауға болады.
«Үш арыс» – Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров және Бейімбет Майлинге арналған ән. Әннің сөзін Кәкімбек Салықов жазған, музыкасын Мұратхан Егінбаев шығарған. Ашық дереккөздерде бұл ән жайлы Кәкімбек Салықовтың келесідей естелігі қалған екен:
1975 жылы СОКП Орталық комитетіне инспекторлық қызметке алындым. Алғашқы жылдары жауаптылығы бей-жай қалдырмайтын жұмыстың қызуы жеңіп кетті. Бес жылдан аса бір орында қызмет істеген соң «ЦК» болса да елге сағынышым үдей берді...
... Сол кездегі ерекше көзге көрініп менің сөзіме жазылған «Ғашық кез» деген әні бар жас композитор Мұратхан Егінбаев Мәскеуге бір жұмыспен келетіндігін білдірді. Келгеннен кейін қабылдасам орта бойлы, күлімдеп тұрған өңі жылы, көзі өткір, қараторы жігіт екен. Ол «Ғашық кез» деген әннің сөзін менің «Аққу мен ару» атты поэмамнан алыпты... Махаббат мұңын шеккен ән тез тарап кетті. Оның ең үлкен таратушысы Қазақстанның халық әртісі, бұл күндегі әйгілі әншіміз Қайрат Байбосынов болды. Міне, сол өзім бір көріп, рахмет айтуға ынтығып жүрген Мұратхан да кездесті. Ілияс Жансүгіров ағамызға Талдықорған облысындағы Ақсу ауданының орталығы, Жансүгіров қалашығында қойылатын ескерткішті қоладан жасату үшін одақтық комиссиядан өткізіп қайтуға келген екен. Орталық комитеттің Мәдениет бөлімінде нұсқаушы Цветков Анатолий Васильевич деген досым бар еді. Ол қатты қолдап, комиссияның жұмысына қатынасыпты, келесі күні қорытынды отырыстарына мен де бардым. Істің сәті түсті, әйтеуір көңілді болдық, елден келген інімнің жұмысын өз жұмысымдай көріп, Алматыдағы Саятпен (Ілиястың ұлы) қуаныш бөлістім. Отырыстан шыққаннан кейін Мұратханнан: «Алматыда не жаңалық бар», – деп едім: «Сәкен, Ілияс, Бейімбеттің туғандарына 90 жыл толуына байланысты тойға дайындық жүріп жатыр», – деді. «Қанша боласың?» – дегенімде: “Мүсінді құйдыратын Мытищеводағы зауытпен келісуім керек екен. Бір жұмадай уақытсыз кетпейтін шығармын», – дегенді айтты. Бұл сөзіне ішім жылып кетті. Сәкен, Ілияс, Бейімбетке арнап өлең шығару ойға оралды. Ендеше ертең жұмыстан кейін жатқан жеріңе соғып үйге алып кетемін, орныңда бол деп келістім. Сол күні кешке басталып түн ортасында аяқталған “Үш арыс” деген өлең дүниеге келді....
... Ол кезде Сәкен, Ілияс, Бейімбет үшеуінің де еңбектеріне қанық болғанмын, олардың ел өмірінде, қазақ әдебиетінде алатын орындарын айтарда Алла аузыма сөз салды, дүлдүл ағаларымның аруақтары жебеді-ау: Тар кезеңде бірлесіп, Бар қатерді бір кешіп, Еңіреп туған елім деп, Қазақтың ірілері – Абайдың інілері Сәкен, Ілияс, Бейімбет – деген әннің қайырмасы туғанда көзімнен бір тамшы ыстық жас ыршып түсті. Ақынға берген тағдырдың қуанышты сәті де осы шығар. ... Әншіл әуен, күйшіл күмбір шырқау шегіне жетіп, құмарымыз тарқаған кезде, жаңа жазылған, кеше ғана жазылған «Үш арысты» оқыдым. Мұратхан көп ойланбастан: «Аға, бұл өлеңді басқа біреуге беріп қоймай, маған беріңіз», – деп інілік ілтипатпен қолқа салды. Олай демесе де беремін деп отыр едім. Маған өжеттігі мен жылдамдығы ұнады, бір үзім ой толғантты ма деп қалдым. Кеш тәмамдалып, шығарып саларда қонақ үйге домбырамды да сұрап ала кетті. Әрі қарай қалай толғанғанын өзі біледі, екі күннен кейін: «Аға, жұмысымды да сәтті тындырдым, Ілекеңнің мүсіні шамалы уақытта құйылады, «Үш арысқа» ән де туды, бүгін кешке келіп тыңдап кетіңіз», – деп қатты қуантты.
Бүгінгі таңда қазақтың белді күйшілерінің бірі Шәміл Әбілтай та Алаш арыстарына арнап бірнеше күй шығарған. Күйшінің авторлық туындылары қатарында «Ұлт көсемі – Әлихан», «Ұлт ұстазы – Ахмет» сияқты шығармалары бар. Бұл күйлер соңғы жылдары дүниеге келіп, орындаушылық ортада ғана емес, академиялық және рухани-мәдени кеңістікте де таныла бастады.
Соның ішінде «Ұлт ұстазы – Ахмет» күйі Ахмет Байтұрсынұлының тұлғасына арналған. Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ тіл білімінің негізін қалаған ғалым, ағартушы, Алаш қайраткері әрі саяси қуғын-сүргін құрбаны. Сондықтан бұл күйді тек бір тұлғаға арналған арнау ғана емес, ұлт руханиятына, тіл мен білім жолында құрбан болған арыстардың рухына жасалған музыкалық тағзым ретінде қабылдауға болады.
«Ерте солған гүлдер» – 1937 жылғы саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған реквием-ән. Шығарманың сөзін ақын Жарасбай Нұрқанов, әнін композитор Ерсайын Нарымбаев жазған.
Бұл туындының тууына ақынның отбасылық жады да әсер еткен. Жарасбай Нұрқановтың жары Қазына Нұрқанованың айтуынша, ақынның анасы Күлсім сол зұлмат жылдардың ауыртпалығын өз көзімен көрген. Өзі депутат бола тұра, саясаттың салқынын сезіп, қуғын-сүргінге ұшыраған. Сол кезеңдегі үрей, әділетсіздік, жазықсыз жандардың тағдыры бала Жарасбайдың санасында терең із қалдырған болса керек.
Сондықтан ақын өмір бойы репрессия тақырыбына, АЛЖИР тұтқындарының тағдырына, жазықсыз жапа шеккен аналар мен арыстардың қасіретіне қайта-қайта оралып отырған, - дейді Қазына Нұрқанова
Торғайлық күйші-сазгер Айтбай Мұздахановтың да осы жылдарға арналған "37-жыл" атты күйі бар. Бір естелігінде келесідей еске алған екен:
...Отызыншы жылдардағы ашаршылыққа арнаған «37-жыл» деген күйім бар. Оның шығуына анамның басынан өткен оқиға себеп болды.
Елді аштық жайлап, жұрт жан-жаққа босады. Анамның да жақындары аштықтан көз жұмғасын, қасына жеткіншек қайнысы мен қайын сіңілісін ертіп, жолға шығады. Қырдан аса бере, өзен жағасында тұрған киіз үйден жылаған баланың дауысын естиді. Барса, біреуі ересек, екіншісі еңбектеп жүрген сәби екен. Әке-шешесі жоқ, есікті тіреп кеткен. Ересегі «Апа, нан берші» дегесін дорбасының түбіндегі талқаннан кішкене бөліп береді. Сосын «Апа, бізді ала кетші» деп айтыпты. Оларды алып кетуге өзі екі бала жетектеп келе жатқан анамның шамасы келмейді. Әлгі баланың «Апа нан берші» дегені менің жан-жүйемді босатып жіберді. Осы сөздің әсерімен күй туды. «37-жыл» деген туындымды, сол жылдары жаппай қуғынға ұшырап, ату жазасына кесілген қазақ зиялыларына арнадым.
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.