Бұл орайда көпшіліктің көңіліне кірбің шалғызатын түйткілдің бірі – жазғы лагерьлердің жетіспеушілігі. Сонымен қатар лагерьлерде балалардың уланып қалуы, жарақаттануы секілді оқиғалары да жиілеп тұр. Үшіншіден, лагерьлердің бағасының қымбат екенін жасыра алмаймыз.
Статистикалық деректерге жүгінсек, соңғы 30 жылда еліміздегі балалар лагерьлерінің саны екі еседен астам қысқарған. 90-жылдардағы тоқырау тұсының өзінде 470-тен астам лагерь болса, бүгінде 200-ге жетер-жетпес қалды. Оның өзінде жыл бойы жұмыс істейтіні саусақпен санарлық. Ал басым бөлігі тек жаз мезгілінде ғана есігін айқара ашады. Бұл – жай қарапайым статистика ғана емес, ұлттың болашағына жасалып жатқан үнсіз қысым екені айтпаса да түсінікті.
Қағаз жүзіндегі қамту мен шынайы жағдай
Бұл орайда тұтас әлем елдерін әсем табиғатымен таңдайын қақтырған Көкшедегі жазғы балалар лагерьлерінің жағдайы мүшкілдене бастағанын айта кетейік. Мәселен, бір кездері жүздеп саналатын лагерьлер қазір жаппай қысқарған. Ресми деректерге сүйенсек, Ақмола облысында биыл 14 қана жазғы сауықтыру лагері жұмыс істемек. Оған қоса, 226 мектеп жанындағы алаңдар ашылады. Барлығы қосылып 132 мыңға жуық оқушыны қамту жоспарланыпты.
Бірақ осы көрсеткіштердің артында іс жүзінде байқалмай көлеңкеде қалатын бір үлкен айла бар болып шықты. Сарапшылар атап өткендей, бұл есепке толыққанды лагерьлермен қатар, мектеп жанындағы қысқамерзімді алаңдар да енгізіліп кетеді. Ал туған жермен етене танысып, жұпар ауаны құшырлана жұтуға мүмкіндік беретін табиғат аясындағы нағыз демалыс балалардың бар болғаны 5,7 пайызына ғана қолжетімді.
Балалар демалысы әлеуметтік маңызы бар сала болғанына қарамастан, жүйелі мемлекеттік қолдау іс жүзінде жоқтың қасына айналған. Бұрын ауыл балаларына мүмкіндік беріп келген бағдарламалар да қысқарып қалған. Мәселен, «Қазақстан халқына» қоры арқылы берілетін жолдамалар саны 20 мыңнан 10 мыңға, ал биыл небәрі 200 балаға дейін азайған болып шықты. Яғни, әлеуметтік теңсіздікті азайтудың орнына, керісінше тереңдетіп жатқанын айғақтап береді. Қала баласы қандай да бір мүмкіндік тапқанымен, шалғайда жатқан ауыл баласы үшін жаз төрт қабырға мен шаң басқан ауладан әрі аса алар емес.
Ресми фактілерге назар салсақ, 2026 жылдың 1 сәуірінен бастап лагерьлерді міндетті лицензиялау енгізілген. Қағаз жүзінде бұл дұрыс қадам екені даусыз. Бірақ іс жүзінде жүйе әлі дайын болмай шықты. Олай дейтініміз, 6 нормативтік-құқықтық актінің екеуі ғана келісілген. Қалғаны қайта қаралып жатыр. Яғни, заң бар болғанымен, бірақ оны жүзеге асыратын механизм жоқ. Нәтижесінде не болады? Тағы да бейберекет нарық. Тағы да сапасыз қызмет көрсететін, бірақ тендерді «оп-оңай» ұтып алатын «біркүндік» ұйымдардың қатары арта түседі.
Өкінішке қарай, еліміздің лагерьлердің басым бөлігі сонау кеңес заманынан қалған тозығы жеткен ғимараттар мен инфрақұрылымда ілдебайлап күн көруге мәжбүр. Ескі бөздей ыдырай тозған ғимараттар, ескірген асханалар, талапқа сай емес санитарлық жағдайлар – бұл әлі де көптеген лагерьлердің ащы шындығы. Саланың жілігін шағып, майын ішкен мамандардың пікірінше, лагерьлер жағдайды өз бетінше түзетуге қауқарлы емес.
– Бір ғана асхана жабдығын жаңарту шамамен 20 миллион теңге тұрады. Ал мұндай инвестицияны мемлекет қолдамайтын жағдайда кәсіпкер қайдан алмақ? Сондықтан көп лагерь иелері таңдаудың алдында тұр. Не қарызға белшесінен батып лагерьді жаңарту, не бизнесті түбегейлі жабу. Өкініштісі сол, көбі екіншісін таңдауға мәжбүр болып отыр, – дейді Қазақстанның балалар және жасөспірімдер туризмі мен демалысы республикалық ассоциациясының төрағасы Қайрат Сұлтанов.
Талап көп, мүмкіндік аз
Қазіргі талаптар бойынша лагерьлер бейнебақылаумен, күзетпен, дабыл жүйелерімен жабдықталуға тиіс. Бұл дұрыс екені түсінікті. Бірақ тағы да бір қайшылық бар. Бір жағынан, лагерь аумағы қоршалуы керек. Екінші жағынан, заң бойынша су айдындарына еркін қолжетімділік те сақталуға тиіс. Ал лагерьдің көбі көл жағасында орналасқан. Сонда балалар қауіпсіздігіне кім жауап бермек? Бұл сұраққа әлі нақты жауап жоқ.
Ең алаңдатарлық жайттардың бірі – бүгінге дейін лагерьлердің 75 пайызы интернетке қосылмаған. Яғни, кейбір лагерьлерде төтенше жағдайда ата-анамен де, жедел қызметпен де байланысу мүмкін емес. Бұл XXI ғасырда ақылға сыймайтын жағдай екені айтпаса да түсінікті.
Сарапшылар ауыл мектептерінде қолданылып жүрген спутниктік интернетті жаз мезгілінде лагерьлерге беруді ұсынады. Бірақ бұл ұсыныс та іс жүзінде еш назарға ілінбестен сол күйі әлі қағаз жүзінде қалып отыр.
Түйткілдің түйінін тарқата әңгімелеген сала мамандары лагерлердің жаппай жабылуына себепкер болған тағы бір аса маңызды мәселені атады. Елде лагерьлер туралы толыққанды мәлімет беретін бірыңғай ақпараттық платформа жоқ. Бұл бірінші кезекте балаларының қауіпсіздігіне алаңдайтын ата-аналар үшін аса үлкен тәуекел болары анық.
Мұндай жағдайдың кесірінен елдің әр қиырында заңсыз лагерьлер пайда бола бастаған. Бұрын мұндай ондаған жағдай анықтал-ған. Яғни, мемлекет бақылауды күшейтудің орнына ақпараттық вакуумға жол беріп қойған десек артық айтпаспыз.
Жазғы демалыс жөнінде айтқанда көп ата-ана баласын лагерьге жіберуге ең біріншіден қалта көтермейтінін айтады.
– Жазғы лагерьге балаларымызды жібергіміз келеді. Бірақ бағасын естігенде қалтамызға қарап үнсіз ғана іштен тынуға тура келеді. Жаз бойы баланың тек төрт қабырғаны күзетіп, аулаға шыққаннан басқа алданысы жоқ болатынын ойлағанда ішкенің ірің, жегенің желім болады. Бірақ отбасылық бюджеттен бұл мақсатқа қаражат бөлуге қалта көтермейді. Қаражат лагерь түгілі күнделікті қажеттіліктерден аспай қалады, – дейді Көкшетау қаласының тұрғыны Ғапура Райымбергенова.
Расында да, бүгінде лагерь бағасы 45 мыңнан 250 мың теңгеге дейін жетіп жығылған. Яғни, орташа есеппен әр баланың демалып қайтуы 110-180 мың теңгеге бағаланып отыр. Бұл табысы орта деңгейден аспайтын қарапайым отбасы үшін аса ауыр салмақ екені сөзсіз.
Сала мамандарының дерегінше, бағаның 70 пайызы тамаққа кетеді. Оған қоса, коммуналдық қызметтер, жанар-жағармай, қызметкерлер жалақысы бәрі өсіп жатыр. Бірақ ең қызығы – мектептерде бірреттік тамақтың өзі стандартталған, ал лагерьлерде күніне бес мезгіл тамаққа арналған бірыңғай мәзір де жоқ болып шықты.
– Мен бұл мәселені бірнеше жыл бойы айтудай-ақ айтып келемін. Бірақ, өкінішке қарай тыңдар құлақ табылмай тұр. Лагерьлерде күні бүгінге дейін берілетін бес реттік тағамның бірыңғай мәзірі құрылмаған. Бұл масқара емес пе? – дейді Қайрат Абайдоллаұлы.
Расында да, бұл жүйесіз тірліктің тағы бір көрінісі екені шындық.
Ресми деректерге сенсек, Ақмола облысының өзінде ондаған лагерь қаңырап, кейбірінің тіпті ғимараттары қирап, бұзылып, іс жүзінде тек іргетасы ғана қалған. Кейбірі жартылай сақталғанымен, аса үлкен қаражат шығындап, күрделі жөндеуді қажет етеді.
Оларды қалпына келтіру жаңа жұмыс орындары, жаңа мүмкіндіктерге жол ашпақ. Бірақ мемлекет оларды сатып ала алмайды, ал жекеменшік иелері бағасын миллиардқа дейін көтеріп жіберген. Нәтижесінде, бос тұрған нысандар мен демалысқа бара алмай отырған балалардың қарасын азайту еш мүмкін болмайды.
P.S.
Қысқасы, Қазақстандағы балалар лагерьлері нарыққа тасталған әлеуметтік сала болып отыр. Мұнда талап бар, бірақ өкінішке қарай қолдау жоқ. Жауапкершілік болғанымен, іс жүзінде мүмкіндік жоқ. Егер мемлекет бұл саланы шын мәнінде маңызды деп санаса, кешенді реформа қажет болмақ. Ол үшін нақты қаржылық қолдау, инфрақұрылымды жаңарту бағдарламасы, цифрландыру, әділ және түсінікті лицензиялау, бірыңғай ақпараттық платформа мен әлеуметтік топтарға арналған арнайы квоталар қажет. Олай болмаған жағдайда бүгінгі 5,7 пайыз ертең 3 пайызға да жетпей қалуы әбден мүмкін. Ал бұл – жай статистика емес. Бұл балалардың балалық шағы екенін естен шығарып алмасақ екен дейміз.
Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ,
Ақмола облысы