Қазақстан маңызды саяси оқиғаға дайындалып жатыр, – деп хабарлайды Aikyn.kz сайты.
15 наурызда елде жаңа Конституция жобасы бойынша республикалық референдум өтеді. Жаңартылған Негізгі заң бұған дейін жүзеге асқан бірқатар реформаларды бекітіп, құқықтық жүйе мен мемлекеттік саясаттың, соның ішінде гендерлік теңдік пен әйелдердің құқықтарын қорғау саласының одан әрі дамуына бағыт береді деп күтілуде.
Бұл туралы БҰҰ жаңалықтар қызметіне берген сұхбатында Қазақстан Республикасы Конституциялық сотының төрағасы Эльвира Азимова айтты. Қазіргі уақытта ол Нью-Йоркте өтіп жатқан БҰҰ-ның Әйелдердің мәртебесі жөніндегі комиссиясының 70-сессиясына қатысып жатқан қазақстандық делегацияны басқарады.
Конституциялық реформа
Э. Азимованың айтуынша, Қазақстанның БҰҰ-ның Әйелдердің мәртебесі жөніндегі комиссиясының мерейтойлық сессиясына қатысуы – халықаралық қауымдастыққа елде қол жеткізілген нәтижелерді таныстыруға және гендерлік саясат саласындағы жаңа міндеттерді айқындауға мүмкіндік береді.
Ол конституциялық реформаның ел үшін ерекше маңызға ие екенін атап өтті.
«Жаңа Конституция – бұл, шын мәнінде, мемлекеттің саяси жетілгенін және Қазақстан қабылдаған халықаралық міндеттемелерді растау», – деді Азимова.
Конституциялық сот төрағасының айтуынша, жаңа Негізгі заң мемлекет қол жеткізген нәтижелерді ғана емес, сонымен бірге қазіргі кезеңдегі жаңа сын-қатерлерді де қамтиды. Конституция жобасында сақталатын негізгі қағидалардың бірі – халықаралық шарттарды елдің қолданыстағы құқығының бір бөлігі ретінде тану.
Қазақстан адам құқықтары мен гендерлік теңдік саласындағы бірқатар халықаралық құжаттарды, соның ішінде БҰҰ аясында қабылданған келісімдерді ратификациялаған.
«Халықаралық шарттық міндеттемелер Қазақстан Республикасының қолданыстағы құқығының құрамдас бөлігі болып қала береді», – деп атап өтті Э. Азимова.
Оның айтуынша, бұл адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттар ұлттық заңнаманы қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын білдіреді.
Әйелдерді қолдаудан бастап, әйелдердің көшбасшылығына дейін
Гендерлік теңдік саласындағы қазіргі сын-қатерлер туралы айта отырып, Э. Азимова Қазақстан біртіндеп тек осал топтарды қолдауға бағытталған саясаттан қоғам дамуына әйелдердің белсенді қатысуын мойындайтын кеңірек көзқарасқа көшіп жатқанын айтты.
«Бүгінде біз әйелдер мен қыздардың осалдығы туралы емес, олардың ел мен әлемдік қоғамдастықтың дамуына қандай үлес қоса алатыны туралы айтуымыз керек», – деді ол.
Бұл үдерісте БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің әйелдер, бейбітшілік және қауіпсіздік туралы 1325-қарарының жүзеге асырылуы маңызды рөл атқарады. Қарар әйелдердің шешім қабылдау процестеріне және бейбітшілік орнату ісіне қатысуының маңызын атап көрсетеді.
Еңбек нарығындағы тең мүмкіндіктер
Соңғы жылдардағы маңызды өзгерістердің бірі – бұрын әйелдерге тыйым салынған мамандықтар тізімінің жойылуы.
«Қазір Қазақстанда мұндай тізім жоқ», – деді Э. Азимова.
Оның айтуынша, енді мемлекеттік саясат барлық қызметкер үшін жынысына қарамастан қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл шешім әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін кеңейту және еңбек нарығына тең қолжетімділікті қамтамасыз ету стратегиясының бір бөлігі болды.
Конституциялық соттың рөлі
Қазақстанда тең құқықтарды қамтамасыз етуде Конституциялық сот ерекше рөл атқарады.
Азимова маңызды прецедентке айналған нақты істі мысалға келтірді. Денсаулығында ақауы бар баланы тәрбиелеп отырған ер адам бала күтімі бойынша демалыс алғысы келген, бірақ қолданыстағы заңнамада мұндай құқық тек аналарға ғана берілген еді.
Конституциялық сот бұл норманы әділетсіз деп танып, ата-аналардың құқықтары тең болуы тиіс деген шешім шығарды.
Нәтижесінде заңнама өзгертіліп, енді бала күтімі бойынша демалысты ана да, әке де пайдалана алады және тиісті әлеуметтік кепілдіктерге ие.
Э. Азимованың айтуынша, бұл мысал сот жүйесінің гендерлік теңдікті іс жүзінде нығайтуға қалай ықпал ететінін көрсетеді.
Тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күрес
Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесіне ерекше назар аударылып отыр.
Э. Азимова мемлекет бұл мәселені күрделі сын-қатер ретінде қарастырып, оны шешу үшін кешенді шаралар қабылдап жатқанын айтты.
Елде тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы арнаулы заң бар. Сонымен қатар жуырда әйелдерді күштеп некеге тұрғызу мақсатында ұрлау фактілеріне қатысты қылмыстық заңнамаға өзгерістер енгізілді.
Конституциялық сот төрағасының айтуынша, мұндай әрекеттер кейде дәстүрмен ақталуға тырысады, бірақ мемлекет олардың қабылданбайтынын нақты көрсетіп отыр.
«Біз қалыңдық ұрлау дәстүр емес, өткеннің сарқыншағы екенін түсінуіміз керек», – деп атап өтті ол.
Жаңа Конституция жобасында да неке ер мен әйелдің ерікті одағы екені туралы норма бекітілген. Бұл ереже некеге тұру кезінде ерікті әрі саналы келісімнің маңызын көрсетуге бағытталған.
Азимованың айтуынша, мемлекет қоғамға айқын сигнал беріп отыр: әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа жол берілмейді.
«Зорлық-зомбылық мәселесіне нөлдік төзімділік қағидаты қолданылады», – деді ол.
Сонымен қатар ол зорлық-зомбылықпен күрес тек жазалаумен шектелмей, алдын алу шараларын да қамтуы тиіс екенін атап өтті. Бұл ретте жастар арасында құқықтық мәдениетті арттыру және зорлық-зомбылыққа қоғамдық төзбеушілікті қалыптастыру маңызды.
Әйелдердің әділ сотқа қолжетімділігі
Қазақстан делегациясы қатысып жатқан БҰҰ-ның Әйелдердің мәртебесі жөніндегі комиссиясының 70-сессиясының басты тақырыбы – әйелдердің әділ сотқа қолжетімділігі.
Э. Азимованың айтуынша, құқық пен заң гендерлік теңдік саласында қол жеткізілген нәтижелерді жүйелі түрде бекітудің негізгі құралдары болып табылады.
«Құқық пен заң – қол жеткізілген нәтижелерді жүйелі түрде бекітуге мүмкіндік беретін негізгі құралдар», – деді ол.
Қазақстанның халықаралық форумдарға қатысуы елге өз тәжірибесімен бөлісуге ғана емес, басқа мемлекеттердің үздік тәжірибелерін зерделеуге де мүмкіндік береді.
Референдумнан кейінгі жаңа міндеттер
Егер азаматтар референдумда жаңа Конституция жобасын қолдаса, Конституциялық сот қосымша өкілеттіктерге ие болады.
Олардың бірі – қабылданатын заңдар мен нормативтік актілердің тек Конституция мәтініне ғана емес, оның рухы мен қағидаттарына да сәйкестігін бақылау.
Э. Азимованың айтуынша, бұл құқық үстемдігін нығайтып, конституциялық нормалардың жүйелі түрде жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді.
Алға жасалған қадам
Конституциялық реформа, халықаралық тетіктерге қатысу және сот тәжірибесін дамыту Қазақстанның құқықтық институттарды нығайтуға және теңдікті ілгерілетуге ұмтылып отырғанын көрсетеді.
Эльвира Азимованың пікірінше, мемлекеттің басты міндеті – заңдар қабылдау ғана емес, олардың өмірде нақты жүзеге асуын қамтамасыз ету.
Алдағы референдум осы үдерістегі маңызды кезеңге айналып, елдің құқықтық жүйесінің әрі қарай дамуына, соның ішінде әйелдердің құқықтарын қорғау мен зорлық-зомбылыққа қарсы күреске ықпал етуі мүмкін.