Судья тәуелсіздігі – әділ соттың басты кепілі

Тәуелсіз судья – құқық­тық мемлекеттің басты тірегі. Егер судья қандай да бір ықпалға тәуелді болса, заңның үстемдігі туралы айту қиын. Сон­дықтан сот тәуелсіздігі тек судьялардың кәсіби қызметіне қатысты мәселе емес, ол әр аза­маттың конституциялық құқықтарын қорғаудың маңыз­ды кепілі болып саналады.

Соңғы жылдары елімізде сот билігінің дербестігін ны­ғай­туға бағытталған ауқымды реформалар жүзеге асырылуда. Жаңа Конституцияда сот жүйе­сін жетілдіру, заң үстем­дігін қамтамасыз ету және аза­маттардың құқықтарын қор­ғау мәселелеріне ерекше назар аударылды. Конституциялық өзгерістер сот билігінің тәуел­сіз­дігін күшейтуге, сот төрелігі­нің тиімділігін арттыруға және қоғамның сотқа деген сенімін нығайтуға бағытталған.

Жаңа Конституцияның бас­ты мақсаты – адам құқық­тары сенімді қорғалатын, заң үстемдігі орныққан және аза­мат пен мемлекет арасындағы өзара сенімге негізделген әділ құқықтық мемлекет құру. Осы тұрғыдан алғанда Мемлекет бас­­шысы айқындаған «Заң мен тәртіп» қағидаты ерекше маң­ыз­ға ие. Бұл тек құқық қорғау органдарының қызметін жетіл­діруді ғана емес, сонымен бірге әр азаматтың құқықтық мәде­ни­етін қалыптастыруды білдір­еді. Заң талаптарын тек жаза­дан қорқып орындау емес, оның әділдігіне сеніп, саналы түрде сақтау маңызды. Ал заң­ның әділ қолданылуын қамта­масыз ететін басты институт­тың бірі – тәуелсіз сот. Сон­­дық­тан сот тәуелсіздігін нығайту құқықтық мемлекет құрудың негізгі шарттарының бірі бол­ып қала береді.

Заңға сәйкес, судьялар сот төрелігін жүзеге асыру кезінде тәуелсіз және тек Конституция мен заңға ғана бағынады. Олардың қызметіне қандай да бір араласуға жол берілмейді. Алайда судья тәу­ел­сіздігі туралы қағидатты заңда бекіту жеткіліксіз. Ол нақ­ты құқықтық кепілдік­тер­мен қамтамасыз етіліп, күнде­лікті сот тәжірибесінде нақты көрініс тапқанда ғана өзінің шынайы мәніне ие болады.

Тәуелсіз сот төрелігінің негізгі кепілдіктері Конс­ти­туцияда және «Қазақстан Рес­публикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі тура­лы» конституциялық заңда нақты бекітілген. Атап айтқан­да, судья тәуелсіздігі сот төре­лі­гін жүзеге асырудың заңмен белгіленген рәсімімен, сот қыз­метіне араласқаны үшін жауап­тылықтың көзделуімен, судьяға ешкімнің тиіспеу кеп­іл­дігімен, оны тағайындау мен қызметтен босатудың ерек­ше тәртібімен, сондай-ақ мемле­кет тарапынан берілетін әлеу­меттік және материалдық қам­та­масыз ету шараларымен қор­ғалады.

Бұл кепілдіктердің әр­қай­сы­сы судьяның қан­дай да бір сырт­қы ықпалдан тәуелсіз бол­ып, сот төрелігін тек заң талап­тары негізінде жүзе­ге асыруына бағытталған. Өйткені әділ сот­тың сапасы судьяның кәсіби еркіндігі мен оның қорғалу деңгейіне тіке­лей байланысты.

Қазақ халқы «Қанша батыр болса да, салма жауға жалғыз­ды, қанша шешен болса да, салма дауға малсызды» деп бе­кер айтпаған. Бұл нақыл сөз кез келген істің нәтижелі бол­уы үшін оған қажетті жағдай жасалуы керектігін меңзейді. Сол сияқты судья да тұрмыстық мәселелерге алаңдамай, әділ шешім қабылдауы үшін құқық­тық және әлеуметтік тұрғыдан лайықты қорғалуы қажет.

Кепілдіктерді заң жүзінде бекі­ту жеткіліксіз. Ең басты­сы – олардың іс жүзінде тиімді жұмыс істеуі. Сондықтан бүгінгі реформалардың негізгі бағыты судьялардың тәуелсіз­дігін қамтамасыз ететін тетік­терді одан әрі жетілдіруге б­а­ғыт­талып отыр.

Ең алдымен судьяның іс жүргізу тәуелсіздігін қамта­ма­сыз етуге ерекше назар аудары­лу­да. Яғни мемлекеттік орган­дардың, лауазымды тұлға­лар­дың немесе өзге де мүдделі тараптардың сот қызметіне қандай да бір ықпал жасауына жол берілмеуге тиіс. Осыған байланысты сот төрелігіне ара­ласқаны үшін жауапкершілік күшейтіліп, сот жүйесін цифр­ландыру жұмыстары қарқынды жүргізілуде. Бұл сот қызметінің ашықтығын арттырып қана қоймай, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға және қоғамның сотқа деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.

Цифрландыру дәуірінде сот тәуелсіздігіне төнетін қауіп­тердің жаңа түрі – цифрлық қысым. Әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігінде сот про­цестеріне ықпал етуге ба­ғыт­талған ақпараттық науқан­дар мен онлайн қысым әрекет­тері судьяның тәуелсіз шешім қабылдауына әсер етуі мүмкін. Сондықтан сот тәуелсіздігін қам­т­амасыз ету мәселесі бү­гінде цифрлық қауіпсіздікпен де тығыз байланысты.

Кепілдіктердің маңызды ба­ғытының бірі – судьяларды іріктеу, тағайындау және ман­саптық ілгерілету рәсімдерін жетілдіру. Өйткені судьяның тәуелсіздігі оның қызметіне араласпау арқылы ғана емес, сот корпусын қалыптас­тыру­дың ашық әрі әділ жүйесі арқылы да қамтамасыз етіледі.

Осы міндеттерді жүзеге асыруда Қазақстан Респуб­ли­касының Жоғары Сот Кеңесіне ерекше жауапкершілік жүктел­ген. Судьялардың тәуелсіздігі тек заң нормаларымен емес, ола­р­ды өмірде іске асыратын тиімді институттардың қыз­метімен де қамтамасыз етіледі. Жоғары Сот Кеңесі – Прези­денттің соттарды қалыптастыру жөн­індегі конституциялық өкілеттіктерін жүзеге асыруға жәрдемдесетін және судьялар­дың тәуелсіздігі мен оларға еш­кімнің тиіспеу кепілдіктерін қамтамасыз ететін орган.

Соңғы жылдары Кеңес­тің кадрлық сая­саттағы рөлі едәуір күшейді. Бүгінде ол судья кадрларын басқарудың бірыңғай стратегиялық орта­лығына айналып, тәуелсіз әрі кәсіби судьялар корпусын қал­ып­тастыру бағытында жүйелі жұмыс жүргізуде. 2025 жылы Жоғары Сот Кеңесінің ұсыны­мы­мен 151 жаңа судья тағайын­далды. Бұл соттардағы кадрлық тапшылықты азайтып қана қой­май, сот жүйесін кәсіби ма­мандармен толықтыруға мүм­кіндік берді. Бұл ретте не­гізгі басымдық кәсіби білік­тілігі жоғары, мінсіз беделге ие және жоғары адамгершілік қасиеттерімен ерекшеленетін кандидаттарды іріктеуге бері­луде.

Кеңес жүзеге асырып отыр­ған реформалардың нәтиже­сінде біліктілік емтихан­дары­ның, конкурстық рәсімдердің және кандидаттарды бағалау тетіктерінің ашықтығы мен тиімділігі артты. Судьяларды іріктеу барысында объективті өлшемшарттар қолданылып, конкурстық рәсімдердің жа­рия­лылығы қамтамасыз етілу­де. Бұл сот жүйесіне лайықты кадрларды тартуға және қоғам­ның сотқа деген сенімін нығай­туға ықпал етеді.

Судья тәуелсіздігін қамта­ма­сыз етуде меритократия қағи­датының орны ерекше. Жоғары Сот Кеңесі кадрлық резерв институтын жетілдіру арқылы кәсіби деңгейі жоғары судья­лардың мансаптық өсуіне жағ­дай жасап келеді. Жоғары тұрған және басшылық лауа­зым­дарға ұсыну кезінде кәсіби жетістіктер, сот төрелігінің сапас­ы және бас­қарушылық қа­білеттер басты назарға алынады. Бұл мансаптық өсудің қандай да бір сыртқы ықпалға емес, кәсібилік пен нақ­ты нәтижеге негізделуін қам­т­амасыз етеді.

Судьялардың тәуел­сіз­дігін қамтамасыз ету­дегі маңызды тетіктің бірі – Жо­ғары Сот Кеңесі жанындағы Сот жюриі. Оның қызметі судья­­лардың тәртіптік жауап­кер­шілігі мәселелерін қарау­мен қатар, оларды негізсіз тәр­тіп­тік қудалаудан қорғауға да бағытталған. Тәртіптік рә­сімдердің заңдылығы мен әділ­дігін қамтамасыз ету арқылы Сот жюриі судьялардың тәуел­сіздігі мен олардың қызметіне қолсұғылмаушылық кепілдік­терін нығайтуға ықпал етеді.

Мемлекет басшысының бас­тамасымен жүзеге асырыл­ып жатқан реформалар аясын­да Жоғары Сот Кеңесінің инс­ти­туционалдық мәртебесі де күшейтілуде. Кеңестің қыз­меті судьяларды іріктеу мен даяр­лаудан бастап, тағайындау, ман­саптық ілгерілету және тәр­тіптік жауапкершілік мәсе­лелеріне дейінгі кадрлық про­цестердің тұтас жүйесін қам­ти­ды. Бұл сот билігінің тәуел­сіз­дігін нығайтуға және кәсіби судьялар корпусын қалыптас­тыруға бағытталған.

Қорыта айтқанда, тәуелсіз судья – әділ соттың кепілі, ал осы тәуелсіздіктің берік негізін қалыптастыруда Жоғары Сот Кеңесінің орны ерекше. Судья­ларды іріктеу мен ілгері­летудің ашық тетіктері, мери­тократия қағидатының орны­ғуы, Сот жюриінің қызметі және судьялардың тәуелсіздігін қорғауға бағытталған жүйелі шара­лар сот билігінің беделін нығайтып, қоғамның сотқа де­ген сенімін арттыруға қызмет етеді.

Әділ сотқа деген сенім бар жерде заңға құрмет қалып­таса­ды, ал заңға құрмет орныққан жерде құқықтық мемлекет ны­ғая түседі. Сондықтан судья­лар­дың тәуелсіздігін қамтама­сыз ету – тек сот жүйесінің ғана емес, бүкіл қоғамның ор­тақ мүддесі.

Жанат ОСПАНОВА,

Жоғары Сот Кеңесінің мүшесі