Қазіргі өнер көбіне қоғамдағы өзгерістерді, уақыттың сипатын және адамның ойлау тәсілін көрсететін құралға айналды. Осының бір көрінісі – Венеция биенналесі. Бұл Италияның Venice қаласында өтетін халықаралық өнер көрмесі, XIX ғасырдың аяқ тұсында алғаш рет ұйымдастырылған. Бастапқыда ол қала билігінің бастамасымен заманауи өнерді көрсету және халықаралық деңгейде таныту үшін құрылған. Сол кезеңде көрмеге бірден бірнеше елдің суретшілері қатысып, ол қысқа уақыт ішінде халықаралық назарға ілікті. Уақыт өте келе бұл көрме жай бір реттік шарадан тұрақты мәдени шараға айналды.
Биенналенің тағы бір ерекшелігі – оның халықаралық форматы. Мұнда әр ел өз өнерін жеке павильон арқылы көрсетеді, ал негізгі көрме ортақ тақырыпқа біріктіріледі. Бұл жүйе қазіргі заманғы ірі өнер көрмелеріне үлгі болған формат ретінде қалыптасты. Сондықтан Венеция биенналесі тек көрме емес, әр елдің мәдени бағытын, көзқарасын және қазіргі өнердегі орнын көрсететін алаң ретінде қарастырылады.
Бүгінде бұл шара әлемдегі ең беделді мәдени оқиғалардың бірі саналады. Оған жүздеген суретші қатысып, жыл сайын жүз мыңдаған көрермен келеді. Білетіндердің айтуынша, Венеция биенналесін қазіргі өнердің қай бағытта дамып жатқанын көрсететін негізгі халықаралық кеңістік деп айтуға болады.
Тарихы. Венеция биенналесі 1895 жылы алғаш рет ұйымдастырылды. Көрмені өткізудің бастамасы қала әкімдігі тарапынан көтерілген, негізгі мақсат – Италия өнерін таныту және шетелдік суретшілерді тарту. Алғашқы көрмеге бірден бірнеше елдің өкілдері қатысып, бұл форматтың сұранысқа ие екенін көрсетті. Сол кезеңде көрме тұрақты түрде өткізіліп тұратын халықаралық шараға айнала бастады.
XX ғасырдың басында Биеннале біртіндеп кеңейе түсті. 1907 жылдан бастап елдер өздерінің жеке павильондарын сала бастады. Алғашқылардың бірі болып Бельгия павильоны ашылды. Кейін бұл тәжірибе басқа мемлекеттерге де тарады. Нәтижесінде, әр ел өз өнерін бөлек кеңістікте көрсету мүмкіндігіне ие болды. Бұл жүйе бүгінге дейін сақталып, Биенналенің басты ерекшеліктерінің біріне айналды.
1924 және 1942 жылғы фестивальдердің постерлері
Уақыт өте келе көрме тек бейнелеу өнерімен шектелмей, басқа бағыттарды да қамти бастады. 1932 жылы Биеннале аясында алғаш рет кинофестиваль өтті. Кейін ол бөлек ірі мәдени оқиғаға айналып, бүгінгі Венеция кинофестивалі ретінде белгілі. Бұл Биенналенің жаңа өнер түрлеріне ашық екенін және мәдени процестерге ықпал ете алатынын көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде көрме уақытша тоқтатылды. Соғыстан кейін, 1948 жылы Биеннале қайта өткізіліп, жаңа кезең басталды. Сол жылы заманауи өнерге деген қызығушылық күшейіп, халықаралық деңгейде үлкен өзгерістер болған екен. Кейінгі жылдары Биеннале заманауи өнердің негізгі бағыттарын көрсететін алаң ретінде толық қалыптасты.
Биеннале – екі жылда бір рет өтетін шара. Бұл сөз итальян тіліндегі biennale сөзінен шыққан: bi – екі, annuale – жылдық, яғни тура мағынасы «екі жылдық» дегенді білдіреді. Өнер саласында бұл атау әдетте халықаралық деңгейдегі ірі көрмелерге қолданылады.
Венеция биенналесі бір ғана ғимаратта өтетін көрме емес. Оның негізгі бөлігі Giardini della Biennale және Arsenale аумақтарында орналасқан. Giardini – ұлттық павильондар шоғырланған парк, ал Arsenale – бұрынғы кеме жасау аймағы, қазір үлкен көрме кеңістігі ретінде қолданылады.
Көрменің құрылымы екі негізгі бөліктен тұрады. Біріншісі – халықаралық көрме, оны куратор жасайды және ортақ тақырыпқа бағынады. Екіншісі – әр елдің жеке павильондары. Бұл павильондарда мемлекеттер өздерінің қазіргі өнерін көрсетеді. Әр ел өз концепциясын өзі анықтайды, сондықтан мазмұны мен форматы әртүрлі болады. Дегенмен Биеннале тек осы екі негізгі аймақпен шектелмейді. Қала бойынша қосымша көрмелер, параллель жобалар және арнайы бағдарламалар ұйымдастырылады. Олар тарихи ғимараттарда, мұражайларда, сарайларда өтеді. Сондықтан көрермен көрмені көру үшін қала ішінде қозғалып, әртүрлі кеңістіктерге барады.
Көрсетілетін жұмыстар да әртүрлі форматта болады. Бұл тек сурет немесе мүсін емес, сонымен қатар видеоарт, дыбыстық инсталляциялар, перформанс және кеңістікке арналған жобалар. Кейбір жұмыстар көрерменнің қатысуын талап етеді. Осылайша, Биеннале тек қарауға арналған көрме емес, белгілі бір тәжірибе ретінде ұйымдастырылады екен.
Биенналенің негізгі ерекшеліктері:
-
Әр ел өз павильонымен қатысады. Әр мемлекет өнерін өзі таңдап, өзі ұсынады. Сондықтан көрме бір орталықтан басқарылмайды.
-
Көрмеде жаңа, эксперименталды жобалар көп. Жұмыстар көбіне дайын жауап бермейді, ойлануға итермелейді. Бұл қазіргі өнердің бағытын көрсетеді.
-
Экспозициялар бүкіл қалаға таралады. Көрмелер тек залдарда емес, тарихи ғимараттар мен көшелерде өтеді. Венецияның өзі көрменің бір бөлігіне айналады.
Венеция биенналесі тек көрме ретінде ғана емес, уақыт өте келе жаңа мәдени бағыттардың пайда болуына әсер еткен алаң ретінде де белгілі. Соның ең айқын мысалы – 1932 жылы осы Биеннале аясында алғаш рет ұйымдастырылған кинофестиваль. Кейін бұл шара жеке бөлініп шығып, бүгінде әлемдегі ең беделді кинофестивальдердің біріне айналды. Қазір ол Venice Film Festival кино саласындағы ең маңызды оқиғалардың бірі саналады. Бұл жағдай Биенналенің тек бейнелеу өнерімен шектелмей, жаңа мәдени формалардың қалыптасуына әсер ете алғанын көрсетеді.
Биенналенің тарихындағы тағы бір маңызды кезең – 1948 жыл. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қайта өткен осы көрме халықаралық өнер үшін жаңа кезеңнің басталуымен сәйкес келді. Сол жылы кең көлемде Pablo Picasso шығармалары ұсынылып, оның өнері халықаралық деңгейде қайта қаралды. Сонымен қатар коллекционер Пегги Гуггенхаймның заманауи өнер туындыларынан тұратын жинағы көрсетілді. Бұл көрме заманауи өнердің бағытын анықтауда үлкен рөл атқарды.
Сондықтан Венеция биенналесін жай ғана көрме деп қарау жеткіліксіз. Ол – әр кезеңде жаңа бағыттар мен ойлардың қалыптасуына ықпал ететін, мәдени процестерге әсер ететін ірі халықаралық алаң.
2026 жылы Венеция биенналесі 61-рет өтеді. Көрме дәстүрлі түрде мамыр айында басталып, қарашаға дейін жалғасады. Бұл – бірнеше айға созылатын ірі халықаралық шара, осы уақыт ішінде Венеция қаласы толықтай өнер кеңістігіне айналады. Әлемнің әртүрлі елдерінен суретшілер мен көрермендер жиналып, қазіргі өнердің жаңа бағыттарын көрсетеді.
Бұл жылғы негізгі тақырып — “In Minor Keys”. Бұл атау музыкадағы «минор» ұғымына жақын болғанымен, тура мағынасында емес. Мұнда әңгіме қатты эмоция немесе ашық мәлімдеме туралы емес, керісінше тыныш, ұстамды, терең ойға құрылған жұмыстар туралы болып отыр. Яғни, көрме жалпы әсер жағынан айқайлы емес, керісінше баяу, ойланып қабылдауды талап ететін бағытқа бет бұрады.
61-ші Венеция биенналесіне Қазақстанның ұлттық павильоны да қатысады. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің мәліметінше, ел атынан ұсынылатын жоба — «ҚОҢЫР: архив үні», кураторы — Сырлыбек Бекботаев. Биылғы көрменің ресми мерзімі 9 мамыр мен 22 қараша аралығы.
Венеция биенналесі – тек өнер көрсету алаңы емес, қазіргі әлемдегі ойлау мен қабылдаудың қалай өзгеріп жатқанын көрсететін кеңістік. Мұнда әр ел өз көзқарасын ұсынады, ал көрермен дайын жауап емес, жеке тәжірибе алады.
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.