– Театрдың қазіргі басты миссиясын қалай сипаттар едіңіз?
– 1999 жылдың қаңтарында құрылған ұжымның негізгі мақсаты әуелден айқын болды. Ол – қазақтың ұлттық би өнерін кәсіби деңгейде дамыту, сақтап, келер ұрпаққа аманат ету. Ұжымымыз 2007 жылы «би театры» мәртебесіне ие болды. Бүгінде көптеген ұжым өзін би театры деп атағанымен, олардың басым бөлігі жеке билерді ғана орындайды. Ал бұл театрдың ерекшелігі – ұлттық би тілі арқылы тұтас спектакльдер қоюында. Театр репертуарында қазақы нақыштағы қойылымдармен қатар, әлемдік тақырыптарға негізделген спектакльдер де бар. Мәселен, Морис Равельдің әйгілі «Болеро» шығармасы желісімен қойылған спектакль, махаббат тақырыбын арқау еткен туындылар, сондай-ақ «Мың бір түннің бір түні» қойылымы көрерменге өзге халықтардың мәдениетін би өнері арқылы таныстырады. Ал «Абай» секілді ұлттық спектакльдерде қазақ халқының тарихы, тұрмыс-тіршілігі, қару-жарағы, киім үлгісі мен өмір сүру мәдениеті кеңінен көрініс тауып, сахна арқылы қайта жаңғырады.
Шешімін күткен мәселе көп
– Шетелдік көрермен қазақ биін қалай қабылдайды?
– Біз үшін шетелдік сапарлар – қазақ мәдениетін әлемге танытудың маңызды алаңы. Ұжым осы жылдар ішінде Еуропа мен Азияның көптеген елінде өнер көрсетті, Қытай мен Түркияға бірнеше мәрте жолымыз түсті. Біз сахнаға шыққанда тұтас бір халықтың тарихы мен дәстүрін бірге алып шығамыз. Қысқа ғана қойылымның өзінде көкпар секілді ұлттық ойындарды, беташар мен қоштасу рәсімдерін көркем би тілі арқылы жеткізе аламыз.
Еуропа елдерінің көрермендері біздің ұлттық костюмдерге ерекше қызығушылық танытады. Қазақ қыздарының зерлі көйлегі мен камзолы, шашбауы мен алқасы, білезігі мен сақинасына дейін олардың назарынан тыс қалмайды. Қойылымнан кейін «Неткен мәдениетті халық!» деген таңданысын жасырмайтын шетелдік көрермендерді көргенде төбеміз көкке жетеді.
– «Наз» театры ұлттық би өнерінің брендіне айналды деп айтамыз. Қазіргі сахна кеңістігі кәсіби театрдың техникалық және шығармашылық талабын толық қамтамасыз ете ме? Бұл мәселе неге жылдар бойы шешілмей келеді?
– Театрдың бүгінгі тыныс-тіршілігі туралы сөз қозғағанда, ең алдымен, өткен жылдар көз алдыма келеді. Еліміздегі көптеген кәсіби би ұжымдарының әлі күнге дейін өз ғимараты жоқ. Мәдениет министрлігіне қарасты «Салтанат», «Гүлдер» немесе жаңадан құрылған «Бірлік» ансамбльдері де жеке ғимаратсыз жұмыс істеп келеді. Сондықтан біз өз мүмкіндігімізді бағалап, барға шүкіршілік етеміз. Бүгінде театрдың өз базасы қалыптасты. Көрермен залымыз қажет кезде дайындық алаңына айналып, шығармашылық жұмыстарды үздіксіз жүргізіп отырмыз. Арнайы балет залында әртістеріміз күн сайын кәсіби жаттығуларын өткізеді. Алайда бұл жағдай бір күнде қалыптаса қойған жоқ, ұзақ жылдар бойы түрлі қиындықты бастан кешірдік. 2007 жылы театр мәртебесін алғанға дейін ұжымымыз филармония құрамында болды. Ол кезде филармонияның да өз ғимараты болмағандықтан, дайындықты Конгресс-холл сахнасында өткізетінбіз. Ғимараттың жертөлесіндегі шағын ғана балет залы негізгі жұмыс орнымыз еді. Концерт жоспарланған күндері дайындық тоқтап, залды босатуға тура келетін. Аптасына бірнеше рет үзіліп қалатын репетициялар шығармашылығымызға едәуір кедергі келтірді.
Қазір жағдай мүлде басқа. Театрдың дайындығы тоқтаусыз жүреді. Ұжымға сұраныс жоғары, гастрольдік сапарлар мен концерттік бағдарламаларымыз жиі ұйымдастырылады. Кей кездері әртістеріміз демалыссыз еңбек етуге мәжбүр болып жатады, бірақ өнерге деген адалдық пен жауапкершілік бізді алға жетелей береді. Дегенмен шешімін күткен мәселелеріміз де жоқ емес. Ең алдымен, сахнаның техникалық мүмкіндіктері заман талабына толық сай келмейді. Қазіргі заманауи театрға қажет жарық жүйелері, LED-экрандар мен дыбыс жабдықтары жетіспейді. Сахнаның көлемі де үлкен қойылымдарды еркін жүзеге асыруға сәл тарлық етеді. Соған қарамастан, шығармашылық ізденісті тоқтатқан емеспіз. Кейінгі жылдары бұл бағытта да оң өзгерістер байқалады: көрермен залына жөндеу жұмыстары жүргізіліп, гастрольдік сапарларға арналған арнайы көлік берілді. Алдағы уақытта сахнаның техникалық жабдықталуы да кезең-кезеңімен жаңартылады деп сенеміз.
Мен тек өз ұжымымды ғана емес, мәдениет саласындағы өзге әріптестеріміздің де мәселесін ойлаймын. Менің пікірімше, ең алдымен, қазақ тілінде қойылымдар ұсынатын қуыршақ театры мен ерекше қажеттілігі бар жандар өнер көрсететін «Қанаттылар» театрының жағдайына мемлекет тарапынан баса көңіл бөлінуі қажет. Өйткені бұл ұжымдар қоғам үшін аса маңызды әлеуметтік әрі мәдени миссия атқарып отыр. Ал біздің «Наз» би театрына келер болсақ, ұлттық би өнері арқылы қазақ халқының тарихын, салт-дәстүрін, фольклорын және рухани құндылықтарын насихаттауды басты міндетіміз санаймыз. Театрымыз Орталық Азиядағы ұлттық би тіліне негізделген алғашқы кәсіби би театрларының бірі ретінде бұл бағыттағы шығармашылық ізденістерін бәсеңдетпейді.
Өзекті тақырыпты сахналаймыз
– Театр репертуарында заманауи хореография мен ұлттық бидің арақатынасы қандай? Кейде ұлттық нақыш шоу элементтерінің тасасында қалып бара жатқан жоқ па?
– Меніңше, заманауи хореография мен ұлттық биді бір-біріне мүлде қарсы қоюға болмайды. Әрқайсысының өз бағыты, өз көрермені бар. Бүгінде заманауи би стилінде жұмыс істейтін ансамбльдер аз емес. Дегенмен «ұлттық би өнері заманауи ағымдардың көлеңкесінде қалып қояды» деген пікірмен үзілді-кесілді келіспеймін. Керісінше, әлемдік хореографиядағы көптеген ізденістің түп-тамыры әуел бастан-ақ халықтық мәдениет пен фольклордан бастау алады. Классикалық би де, заманауи бағыттар да, тіпті көше биінің кейбір элементтері де түптеп келгенде ұлттық мәдениеттен нәр алып жатады. Біздің театр тек ұлттық би бағытын ұстанады екен деп, заман көшінен қалып қойған емеспіз. Қазіргі қоғамда өзекті болып отырған күрделі тақырыптарды ұлттық би тілі арқылы сахнаға шығаруға үнемі тырысып келеміз. Соның бір жарқын мысалы – «У сана» спектаклі. Қойылымның атауының өзі бүгінгі қоғамның үлкен дертіне айналған мәселені меңзеп тұр. Онда біз смартфон мен планшетке тәуелділікке ұшыраған балалардың психологиялық әлемін бейнеледік.
Қойылым барысында балалар жақсы білетін түрлі заманауи ойындардың элементтері көрсетіледі. Алайда спектакльдің біз үшін ең басты ерекшелігі – осы өзекті тақырыптың ұлттық би қимылдарымен және өзіміздің қазақы пластикамен берілуінде.
Көрермен бұл туындымызды өте жылы қабылдады. Әсіресе балалар сахнадағы оқиғаларды тез түсініп, өздерін кейіпкерлердің орнында көре алды. Сондықтан «ұлттық би бүгінгі күннің мәселелерін көтеруге қауқарсыз» деген пайым мүлде қате. Ұлттық өнер де қазіргі қоғаммен тамаша үндесе алады, тек оны көрерменге жеткізудің соны соқпақтары мен жаңа тәсілдерін таба білу керек.
– Театрда кадр дайындаудың ішкі мектебі қалыптасқан ба? Тәжірибелі әртістер кетсе, олардың орнын басатын буын қаншалықты жеткілікті?
– Кадр мәселесі бүгінде мені де қатты толғандырады. Шын мәнінде, елімізде хореография мамандарын даярлайтын оқу орындары жоқ емес, бар. Алматыдағы А.Селезнев атындағы хореографиялық училище, Астанадағы Ұлттық хореография академиясы, Қызылордадағы жоғары оқу орнының хореография кафедрасы, сондай-ақ Шымкент пен Орал қалаларындағы мамандандырылған бөлімдер жыл сайын жас мамандарды түлетіп шығарып жатыр. Осы оқу орындарының түлектері бізге келіп, шығармашылық ұжымымыздың құрамына қосылады. Әрине олардың кәсіби дайындық деңгейі әртүрлі. Дегенмен кәсіби талапқа сай, қабілеті мен әлеуеті жоғары жастарға мен әрдайым мүмкіндік беремін. Жалпы, кадр тапшылығы тек біздің театрға ғана тән мәселе емес. Бүгінде еліміздегі көптеген кәсіби өнер ұжымдары, соның ішінде опера және балет театрлары да білікті бишілердің жетіспеушілігін қатты сезініп отыр.
– Қазіргі қазақ би өнерінде жаңа есімдер аз көрінеді деген пікір бар. Сіз бұған келісесіз бе?
– Негізі, би театрының табиғатының өзі ұжымдық өнерге негізделген. Сондықтан біздің шығармашылық табысымыз көбіне жеке орындаушының емес, тұтас ұжымның маңдай тері, бірлескен еңбегі арқылы бағаланады. Репертуарымыздағы билердің басым бөлігі де көпшілік қатысатын ауқымды композициялардан тұрады. Кейде бір сахнада 24, тіпті 48 бишіміз қатар өнер көрсетеді. Көрерменге ұсынылатын дүниелеріміздің негізгі ерекшелігі де осында. Театр құрамында талантты жеке орындаушыларымыз (солистеріміз) бар. Алайда олардың шығармашылығы көбіне театрдың жалпы қойылымдарының аясында көрініс табады. Драма театрындағы немесе кинодағы актерлер секілді жеке тұлға ретінде жиі алдыңғы шепке шығып, танылуға мүмкіндік әрдайым бола бермейді. Өйткені би өнерінде басты назар ортақ композиция мен ансамбльдік үйлесімге аударылады. Біз жеке орындаушыларымызды көпшілікке танытуға күш салып келеміз. Бірақ мұндай жобаларды жүзеге асыру үшін қосымша қаржылық қолдау қажет екенін жасыра алмаймын. Жеке концерт ұйымдастыру, оларды үлкен тележобаларға қатыстыру, кең аудиторияға насихаттау белгілі бір шығындарды талап етеді. Сондықтан өнер иелерінің шығармашылығын жеке бренд ретінде кеңінен таныту көбіне демеушілердің қолдауына байланысты болып жатады.
Қазір жаңа есімдердің аз көрінуі белгілі бір деңгейде рас. Бірақ бұл бізде таланттың жоқтығынан емес, би театры өнерінің ішкі заңдылығы мен ерекшелігінен туындайды. Өйткені біздің театр, ең алдымен, ұжымдық шығармашылыққа сүйенеді. Мұнда басты орында жеке биші емес, сахнадағы тұтас көркем бейне мен ортақ идея тұрады.
– Әңгімеңізге рақмет!
Әңгімелескен Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ