– Ағаны алғаш көрген кезіңіз есіңізде ме?
– Әрине, өте жақсы есімде. Нұрлан Мәукенұлымен тағдыр бізді мектеп қабырғасында табыстырды. Ол Зайсан ауданының Жамбыл ауылындағы сегізжылдық мектепті бітіріп келді, ал мен Сарытерек ауылында өсіп, сол жердегі мектепті тәмамдап, кейін аудан орталығындағы Ломоносов атындағы орта мектепке ауыстым. Сөйтіп, 9-10-сыныптарды бірге оқып, бір сыныптың оқушысы болдық.
Сол кездің өзінде Нұрлан қатарластарынан өзгеше көрінетін. Артық сөйлемейтін, ешкімге өзін көрсетуге ұмтылмайтын. Бірақ оның ой-өрісінің кеңдігі, кітапқа құмарлығы, сөзге деген жауапкершілігі бірден байқалатын. Біз мектепті бірге аяқтап, 1979 жылы үлкен арман жетелеп Алматыға аттандық. Нұрлан ҚазМУ-дың журналистика факультетіне оқуға түссе, мен Нархоз институтының студенті атандым. Сол күндер біздің өміріміздің ең жарқын кезеңдерінің бірі болып қалды.
– Жоғары оқу орнын бітірген соң, ауылға қайта оралған екенсіздер. Не себепті?
– ҚазМУ-ды бітірген соң Зайсандағы аудандық «Достық» газетіне тілші болып жұмысқа орнықты. Бірте-бірте бас редакторлыққа дейін көтеріліп, кейін аудандық баспа үйінің директоры болды. Одан соң аудандық партия комитетінде еңбек етті. 1990 жылы Алматыдағы Жоғары партия мектебіне оқуға жіберілді.Сол жылы Зайсанда жойқын жер сілкінісі болып, ата-енемнің үйі қирады. Өзіміз тұрған екі қабатты үйдің қабырғасы жарылып, қазақ үйде тұруға мәжбүр болдық. Нұрлан жоғары партия мектебінің ректоры Әбдеш Қалмырзаевқа кіріп жағдайымызды айтқанда, ол кісі бірден қолдау көрсетіп, Алматыдағы қазіргі Достық даңғылы мен Абай көшесінің қиылысындағы ғимараттан (қазіргі КИМЭП орналасқан орын) үлкен бөлме бергізді. Кең бөлмені бөліп, шағын шаңыраққа айналдырдық. Партия мектебін аяқтаған соң ауылға барып қызмет атқарамын деп жүрген тұста Кеңес өкіметі ыдырады. Заман өзгерді. Сол кезде Нұрлан: «Алматыда қалайық, өлеңімді жазып, әдеби ортада жүруім керек. Мен – ақынмын ғой», – деп шешім қабылдады. Жазушылар одағына мүше болып, мүшәйраларға қатысты. «Жас қазақ» газетіне қосымша жұмысқа тұрды. Ол кезде бас редактор ақын Ұлықбек Есдәулетов еді. Редакцияға мені де есепші етіп алды. Осы газетте партия мектебінде бірге оқыған досы Ғалым Жайлыбай, Есжан Айнабеков (марқұм), Темірғали Көпбаев сияқты азаматтар қызмет атқарды. Сол кездегі жастар бір-бірімен жарыса өлең жазып, үлкен ағалардан тәлім алды. Ұлықбек Есдәулетов, Иранбек Оразбаев, марқұм Темірхан Медетбек, Рафаэль Ниязбек, Жәркен Бөдеш сынды ақындар ақылдарын айтып, шыңдалуына ықпал етті. Өз замандастары – Ғалым Жайлыбай, Қасымхан Бегманов, Темірғали Көпбаев, Әбділдабек Салықбаев, Маралтай Ыбыраев, Жарас Сәрсек, Бақыт Беделхан, Жанарбек Әшімжан сынды қаламгерлермен араласты.
– Ақынның мінезі қандай болды?
– Нұрлан өте сабырлы, салмақты адам еді. Сырт көзге томаға-тұйық көрінетін. Көпшілік оны қаталдау қабылдайтын шығар, бірақ оның ішкі жан дүниесі мүлде басқа болатын. Ол ешқашан орынсыз дауыс көтермейтін, біреуді ренжітетін сөз айтпайтын. Барлығын байыппен ойланып барып сөйлейтін.
Ол үшін адамдық қасиет бәрінен жоғары тұрды. Адалдықты ерекше бағалайтын. Досына да, туысына да, қызметтесіне де бірдей әділ болды. Сондықтан да оны жақын таныған адамдар Нұрланның мінезіндегі ұстамдылық пен парасатты ерекше құрметтейтін.
–Ағаның ең жақын достары кім еді?
– Нұрлан адамгершілігі мол, парасатты, үлкен-кішімен тіл табыса білетін, мәдениеті жоғары жан еді. Марқұм Асқар Сүлейменов те бір сөзінде: «Өлеңдері де «шик», өзі де «шик», жылқыдай сұлу азамат екенсің», – деп бағасын берген еді. 1993 жылы сол кездегі әкім Заманбек Нұрқаділов 20 мың қазаққа тегін жер бергізді. Біз де Таугүлден жеті сотық жер алдық. Бұл жер алғашында қызыл қызғалдақ көмкерген алқап еді. Жиырма жылға жуық асарлатып жүріп үй салдық. Құрылыс материалын табу қиын заман болатын. Ал 1997 жылы Нұрлан ауыр ота жасатып, денсаулығына байланысты мүгедектік рәсімделді. Арагідік қан қысымы көтеріліп, жүрегі мазалайтын. Бірақ өлеңнен қол үзбеді. Мүшәйралардан жүлдесіз қайтқан емес. Абайдың 150 жылдығында жүлделі орын алды. «Түркі әлемі» поэзиясында екінші орын иеленді. «Бойтұмар», «Құсни хат» жинақтары жарық көрді. «Құсни хат» кітабы үшін халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты атанды. Ол кезде небәрі 41 жаста еді. Уақыт өткен сайын Нұрланның жоқтығы бұрынғыдан да қатты сезіледі. Бірақ оның өлеңдері, адамгершілігі, өмірлік ұстанымы бізге жұбаныш болып қалды. Мен үшін Нұрлан – тек қазақтың талантты ақыны ғана емес, адал жар, қамқор әке, үлкен жүректі азамат болып мәңгі есте қалады.
– Өлең мен өмірдің арасында айырмашылық бола ма?
– Меніңше, шынайы ақынның өмірі мен өлеңі бір-бірінен алыс болмайды. Нұрланның өзі соның дәлелі еді. Ол бала күнінен кітапқа құмар болып өсті. Газет-журналдарды қалдырмай оқып, түрлі тақырыпта мақалалар жазып, өлең шығара бастады. Оның ақындық қабілеті кейін емес, өте ерте қалыптасты.
Үйдегі үлкендердің айтуынша, жеті баланың ішінде Нұрлан ерекше зерек болған. Әжесі де, ата-анасы да оның өзгеше болмысын ерте байқаған екен. Кейде ақындық қасиет адамның бойына Алланың берген ерекше сыйы сияқты көрінеді ғой. Нұрланның бойынан да сондай табиғи талант анық сезілетін.
– Өлең жазып отырғандағы ақынның бейнесі жүрегіңізде қалай сақталды?
– Нұрлан көбіне түнде жұмыс істейтін. Үйдің іші тып-тыныш болғанын қалайтын. Шабыт келген кезде ештеңеге алаңдамай, ұзақ отырып жазатын. Өлеңін аяқтаған соң міндетті түрде мені оятып: «Тыңдап көрші», – дейтін.
Мен кейде ұйқылы-ояу отырып тыңдайтынмын. Бірақ ол үшін ең маңыздысы – жақын адамының пікірін білу еді. Сол сәттер қазір ойласам, шығармашылық адамының ішкі әлемін көрсететін ерекше көріністер екен.
– Ақын өлеңі арқылы өмірін жазады дейді. Оның өлеңдерінен мұң сезетін бе едіңіз?
– Иә, әсіресе өмірінің соңғы кезеңінде жазған өлеңдерінде мұң басым болды. Кейде қоштасқандай, өмірдің өткіншілігін терең сезінгендей әсер қалдыратын. Ол маған: «Ақындардың ғұмыры ұзақ бола бермейді. Сен әрдайым дайын бол. Балаларға керексің», – деп айтатын.
Мен ондай сөздерді қабылдағым келмейтін. «Неге бұлай айтасың? Өлеңдерің де мұңайып кетті. Махаббат жайлы, өмір жайлы көбірек жазсаңшы», – дейтінмін. Сонда ол: «Өлеңдерімді асықпай оқы. Сонда түсінесің», – деп жауап беретін.
Қазір сол сөздерін еске алғанда, расында да жүрегі бір нәрсені сезгендей әсерде қаламын.
Нұрланның жырларын кейде қайта парақтап отырып, оның әр шумағында жүрек соғысы жатқанын сеземін. Өмірге, адамға, махаббатқа деген көзқарасы қандай таза, қандай шынайы еді… Сол әлем әлі де терең зерттеуді қажет етеді. Әдебиетші ғалымдар назар аударып, ақын поэзиясының табиғатын ашса, оның лирикасы жаңа қырынан танылар еді. Әсіресе сезімге құрылған нәзік өлеңдеріне әуен жазылып, сахна төрінде шырқалса – жырдың ғұмыры ұзара түсер еді.
– Балаларына, отбасына деген мейірімі қандай еді?
– Нұрлан үшін отбасы бәрінен қымбат болатын. Балаларын ерекше жақсы көрді. Қыздарына – Гүлрең мен Гүлден, ұлына – Наздан деген есімдерді де өзі қойған. Әрқайсысына арнап жүрекжарды өлеңдер жазды.
Әкелік мейірімі өте ерекше еді. Балаларының тәрбиесіне үлкен жауапкершілікпен қарайтын. Маған қалдырған ең үлкен аманаты да осы болды. «Балаларды жақсы тәрбиеле. Ең бастысы – адам болсын», – деп жиі айтатын. Сол сөздер бүгінге дейін менің өмірлік ұстанымыма айналды.
– Ұлы Назданның да ғұмыры ерте үзілді. Ұлыңыздың қазасы да жаныңызға қатты батқан шығар.
– Назданым ерте есейді. Әкесіне Құран бағыштап отыратын. Нұр-Мүбарак университетіне түсті. Бакалавр мен магистратураны қызыл дипломмен тәмамдап, 25 жасында докторантураға қабылданды. Құлыным-ай, қайтейін, ғұмыры сонша қысқа болады деп кім ойлаған?! Әкесі ерте кетті, небәрі 43 жасында деп жүргенде, ол 26-ақ жасында, мезгілсіз бұл өмірмен қоштасты. Жүрегі тоқтап қалды. Әкесі сияқты өте талантты, білімге құштар, көп оқып, көп білетін. Ойлаған арманы көп еді. Амал қанша?! Аллаға қарсы тұра алмадық. Артында қос құлыны – Әбдірахман, Ілияс қалды. Келінім Жанерке бар. Осыларға көрмеген, көре алмай кеткен қызықтарын, шыға алмай кеткен шыңдарын бағындыруды нәсіп етсін. Алладан қалғандары аман болса екен деп тілеймін.
– Әңгімеңізге рақмет!
Әңгімелескен Гүлзина БЕКТАС