Қазақ елінің энергетикалық тірегі
Қос палаталы Парламенттің 30 маусымдағы соңғы бірлескен отырысында Президенттің осы пайдалы қазбаға жеке тоқталуы бекер емес. Ол энергетикалық баланста көмір басым екенін қадап айтты. Қазақстанның бүкіл энергожүйесінің жалпы қуаты 27,1 ГВт-ты құраса, соның 13,7 ГВт-ы бір ғана көмір электр стансаларына тиесілі. Көмір экспорттаудан пайда әкелумен қатар әрбір ауыл-қаламызды жылумен және жарықпен қамтамасыз ететін, бағасы да қолжетімді қуат көзі.
– Үкімет дәстүрлі қуат көздерімен бірге «жасыл» энергетикаға баса мән береді. Оның энергетикалық теңгерімдегі үлесі 7%-ға жетті. Қарқынды өсуші экономиканы қамтамасыз ету үшін 2029 жылға қарай 13 гигаваттан астам жаңа қуат көздерін іске қосу жоспарланған. Оның кемінде төрттен бірі жаңартылатын энергия көздері есебінен жүзеге асырылмақ. Әйткенмен, көмірдің мол қоры – табиғат сыйлаған артықшылығымыз! Мұны толық пайдалануымыз керек. Сондықтан биылғы наурызда Таза көмір генерациясы жөніндегі ұлттық жоба қабылданды, – деді Қ.Тоқаев.
Президент алдағы 3 жылда Көкшетау, Семей мен Өскемен қалаларында жоғары экологиялық стандарттарға сай келетін технологияларға құрылған 3 жылу электр стансасын салуды тапсырды. Бірақ Үкіметке бұл жобаларды сөзбұйдаға салушылық байқалып отырған қатаң ескертіп, олқылықты түзеуді жүктеді.
Ізінше оның бұл сынына Премьер-министр жауап берді: «Президент Көкшетау, Семей мен Өскеменде 3 көмір стансасы құрылысының созылып кетуін орынды сынға алды. Осыған байланысты Энергетика министрлігіне «Самұрық-Қазына» қорымен, Атом энергиясы агенттігімен және басқа мемлекеттік органдармен бірлесіп, генерация саласындағы жобалардың белгіленген мерзімде уақытылы жүзеге асырылуын қамтамасыз етуді тапсырамын!», – деп нықтады Олжас Бектенов.
Энергетика министрі Ерлан Ақкенженовтің айтуынша, Мемлекет басшысының тапсырмаларын орындау мақсатында көмір саласында қуаты шамамен 7,8 ГВт болатын инвестжобаларды жүзеге асыру жоспарланды. Ол бүгінде көмір кені қазіргі заманғы технологияларды енгізу және экологиялық жүктемені дәйекті түрде төмендету негізінде оны барынша тиімді әрі ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуді талап ететін
стратегиялық маңызды ресурс ретінде айқындалғанын жеткізді.
Қазақстан көмір кенінің қоры жөнінен әлемде 10-орында тұр. Ірі көмір кен орындары Орталық Қазақстанның екі негізгі аймағында орналасқан. Олар – Қарағанды көмір бассейні (қоры 7 млрд тонна) мен Торғай көмір бассейніндегі (6,2 млрд тонна) Шұбаркөл және Жалын кен орындары. Солтүстік-шығыс аймақта Екібастұз көмір бассейні (10,1 млрд тонна), Майкүбі көмір бассейні, Қаражыра кен орны бар.
Түтінсіз болашақ – таза қуат
2025 жылдың қорытындысы бойынша көмір өндіру көлемі шамамен 115,9 млн тоннаны құрады. Көбі – 85,9 млн тоннасы коммуналдық-тұрмыстық мақсаттарға және ішкі тұтынуға пайдаланылды, ал көмір экспорты 30 млн тоннаға жетті. Қазақтың бұл шикізатын негізінен Ресей (16,6 млн тоннасын немесе 60%-дан астамын), Польша (5 млн), Өзбекстан (2 млн), Түркия (2 млн), Үндістан (1,3 млн), Малайзия (1,1 млн тоннасын) және тағы басқа елдер сатып алды.
– 2026 жылы елімізде көмір өндіру көлемі 128,9 млн тоннаға жетеді деп жоспарланған. 40 жер қойнауын пайдаланушы көмір өндіреді. Көмір саласына жаңа инвестициялар тарту бойынша жүйелі жұмыс жүргізіліп жатыр. Жұмыс бағдарламаларына сәйкес 2025 жылы көмір өнеркәсібіндегі келісімшарттарға салынған инвестициялар көлемі 305 млрд теңгені құрады. 2026 жылы салаға тартылған инвестиция шамамен 553,5 млрд теңгеге жуықтайды деп күтіледі, – деді Е.Ақкенженов.
Бұл өнеркәсіпте 32 мыңға жуық адам жұмыспен қамтылған. Сектор тұрақты дамыса, жұмыс орындарының саны да өсе түспек. Министрлік көмір саласындағы геологиялық барлауды дамытуға ерекше назар аударуда екен. Биыл жыл соңына дейін шамамен 10 учаске бойынша көмір кен орындарына жер қойнауын пайдалану құқығын беру туралы аукцион өткізу жоспарланғаны белгілі болды.
Министр Мемлекет басшысының көмір генерациясын дамытуға ұлттық жоба мәртебесін беру туралы тапсырмасын орындау мақсатында Үкімет 2026 жылғы 20 наурызда «Көмір генерациясын дамыту» ұлттық жобасын бекіткенін еске салды. Аталған құжат жиынтық қуаты шамамен 7,8 ГВт болатын инвестжобалар кешенін жүзеге асыруды көздейді. Оған көмір генерациясының 5,3 гВт-тық 8 жаңа объектісін (ЖЭО) салу, генерациялайтын қуаттарды кешенді дамыту, қуаты 2,5 ГВт болатын бұрыннан бар 11 энергия көздерін жаңғыртып, кеңейту еніп отыр.
Ұлттық жоба біріншіден, озық технологиялық шешімдер негізінде тиімділігі жоғары қуаттарды енгізуді, екіншіден, заманауи тазарту жүйелерін іске қосып, қоршаған ортаға теріс әсерді азайтуды қарастырады.
Яғни көмірден қуат өндіретін жаңа жылу-электр орталықтары алып мұржаларынан улы түтінді будақтатпауға тиіс. Оның бәрі арнайы фильтрмен тұтылуы және қайта өңдеуге жіберілуі қажет.
Үшіншіден, Үкімет қолданыстағы көне көмір электр стансаларының тиімділігі мен сенімділігін арттыра отырып, оларды кезең-кезеңімен жаңғыртуға міндеттелді. Төртіншіден, ұлттық жоба аясында көмір өндіру көлемі ұлғайтылады, сондай-ақ көлік-логистикалық инфрақұрылым дамытылады. Бесіншіден, жаңа технологиялармен жұмыс істей алуы үшін персоналдың біліктілігін арттыру, еңбек жағдайларын жақсарту және сала қызметкерлерінің әлеуметтік қорғалуын күшейту көзделген. Осы мақсатта, мысалы, кеше Премьер-министрдің бірінші орынбасары Нұрлыбек Нәлібаев Павлодар облысына жұмыс сапары барысында еліміздегі ең ірі көмір өндіруші кәсіпорын – «Богатырь Көмір» ЖШС қызметімен арнайы танысты. Қазақстандағы бүкіл көмір өндірісінің шамамен 38%-ы жалғыз осы кәсіпорынның еншісінде. «Богатырь» және «Северный» кеніштерінің жылдық өндірістік қуаты 42 млн тонна, мұнда 6,5 мыңнан астам адам еңбек етеді. Кәсіпорын басшылығы жұмысшылардың орташа айлық жалақысы 750 мың теңгеден асатынын әңгімеледі. 2032 жылға дейін жалпы инвестиция көлемі 360 млрд теңге болатын кешенді даму жоспарын жүзеге асыру көзделген.
Ерлан Ақкенженовтің айтуынша, ұлттық жобаны жүзеге асыру шеңберінде көмір генерациясының экологиялық сипатын және тиімділігін арттыруға бағытталған «таза көмір» технологиясын қолдануға баса назар аударылады. Бұл бағытта жоғары «пайдалы әсер коэффициентін» беретін және түпкі үлестегі зиянды қалдықтарды азайтатын озық технологиялық шешімдерді пайдалану, тиімділігі жоғары көмір электр стансаларын салу міндеті тұр.
Біз білмейтін көмірдің 400 құпиясы
Әлемдік өнеркәсіпте көмірден 400-ден астам әр алуан өнім түрлері өндіріледі. Көмір тек жылу электр стансаларына не қарапайым пешке арналған қатты отын емес, сонымен бірге өте құнды химиялық шикізат. Көмірді қайта өңдеу процесі тауарлардың кең ауқымды спектрін шығаруға мүмкіндік береді. Одан алынатын кокс, кокс газы, синтез-газ металлургия мен энергетикада қолданылады. Көмірден бензол, толуол, фенолдар, нафталин, аммиак, тротил, әртүрлі шайыр, май және басқа химия өнеркәсібіне арналған шикізат жасалады.
Қазір одан синтетикалық бензин, дизель, авиакеросин, мазут, жағармайлар және басқа моторлы отын шығарыла бастады. Көмірден дәрі-дәрмектер, косметика, пластмасса, синтетика, лактар мен бояулар, еріткіштер, линолеум және басқа халық тұтынатын тауарлар мен материалдар өндіріледі. Сорбенттер, белсендірілген көмір тазарту сүзгілерінде және медицинада қолданылып, адам денсаулығына, экологияға пайда келтіреді. Энергетика министрлігінің түсіндіруінше, көмірді газға айналдыру технологиясы – дербес перспективалы бағыт ретінде дамытылмақ.
– Көмір өнеркәсібін дамытудың негізгі бағыттарының бірі – көмір химиясын дамыту. Салада 3 жоба қолға алынды. Олар – Қарағанды облысында қуаты 332 млн долларлық, 1 млн тонна металлургиялық кокс өндіретін зауыт салу. Павлодар және Қарағанды облыстарында тиісінше құны 63 млн және 65 млн долларлық, 1 160 және 1 250 жұмыс орнын ашатын, қуаты 100 мың тонна көмірден дизель отынын өндіруге жететін 2 жоба, – деді Ерлан Ақкенженов.
Тағы 3 жоба пысықтау сатысында: бұлар – Қарағанды облысындағы кокс химиясы өндірісі, онда жылына 200 мың тоннаға дейін көмір шайыры өңделіп, 35 мыңға дейін бензол өндірілмек. Абай облысында жылына 300 мың тоннаға дейін аммиак және 300 мың тонна карбамид өндіру жоспарланған. Үшінші жоба – көмірден жылына 2 млрд текше метр газ өндіру: орналасар жері әлі айқындалмапты.
Бұл саланың тартымдылығы сонша, оған көрші Қытай орасан зор қызығушылық танытып отыр. Осыған орай жуырда вице-премьер Серік Жұманғарин Үрімшіге арнайы барып, Қытайдың ірі корпорацияларымен жеке келіссөз жүргізді. Ол China Рingmei Shenma Holding Group басшылығымен кездесті. Қытайлық компания Қазақстанда 1,5 млрд долларға дейін тұратын заманауи көмір-химия кешені жобасын пысықтап жатыр. Жоба көмірді терең өңдеудің толық циклін құруды көздейді. С.Жұманғарин бастаманы қолдап, Қытай тарапын Қазақстанға шақырды. Келіссөздер нәтижесінде қос тарап Қазақстанның көмір ресурстарын игеру және көмір химия өнеркәсібін дамыту саласындағы стратегиялық ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.
Өз кезегінде Премьер-министр Олжас Бектенов те өткен айдың соңында Қытайдағы «Жазғы Давос» дүниежүзілік экономикалық форумының 17-ші жыл сайынғы кездесуі аясында Xiamen Wanli Stone директорлар кеңесінің төрағасы Ху Цзиньпэймен жеке жүздескен еді. Қытайлық бұл компанияның жобасы қазақ көмірін жартылай кокс, сутегі және жоғары сапалы мұнай өнімдеріне айналдыратын, сондай-ақ ондағы молибден, германий және рений сияқты сирек металдарды терең өңдейтін қосылған құны жоғары «көмір – электр энергиясы –химия – металлургия» интеграцияланған тізбегін құруға бағытталған.
Сонымен қатар Энергетика министрлігінің мамандары көмір химиясын дамыту оңай емесіне де екпін түсірді. Себебі бұл салада ел бірнеше қиындыққа кезіккен: жобалары көп қаржыны талап етеді және өте күрделі. Қазақстанның бұл саладағы жаңа технологияларды табу, игеру және қолдану тәжірибесі тым аз. Әрі білікті мамандарды көптеп даярлау керек. Қажетті ережелер мен заңдар да әлі толық жасақталып үлгермепті. Бірақ құнттаса, қаржы тапса, қатаң қадағаласа, салада еңсерілмес асу жоқ. Ең бастысы – Үкімет қолда бар мүмкіндік пен шикізатты тиімді пайдаланып, отандық ғалымдар мен инвесторлардың басын қосып, нақты іске көшкені жөн.
Айхан ШӘРІП