Оның өлеңдерінде ұлттық рух, адам жанының иірімдері айқын сезіледі. Кейіпкеріміз қазақ әдебиетінің теориясы мен сынына да елеулі үлес қосып келеді. Ақынмен әңгімеміз де рухани кеңістік туралы, әдеби өмір туралы өрбіді.
– Ақын Жанат та, ғалым Жанат та көпке танымал. Өлеңдеріңіз де, ғылыми мақалаларыңыз да жиі жарияланып отырады. Бірақ өзіңіз туралы көп айта бермейсіз. Құпия, жасырын болғанды жақсы көретін секілдісіз. Оның себебі неде?
– Әлеуметтік желіде «лақап атты» біреу «асқан білгірлікпен»: «ақын болып та, ғалым болып та жарытқаны шамалы» деген мағынада комментарий жазғанын көзім шалып еді. Шамасы, соның айтқаны дұрыс болар. Әзілім ғой...
Мұғалімдер отбасында дүниеге келіп, тәрбиелендім. Бұл тәрбие әр сөзге, әр іске жауап беруге үйретті. Апаларым (біздің ауылда «әжені» «апа» дейді) тарапынан да ескерту, бағыт беру көп болды. «Алға шықпа – көз тиеді, артта қалма – сөз тиеді. Тең ортада жүр», – дейтін еді 92 жас ғұмыр кешкен нағашы апам. Шама келсе, солай болуға тырысып жүрген түріміз шығар.
– «Ғылым мен поэзияның ортақ тұсы бар: ол – әдебиет» деген екенсіз. Ғылым жолына бет бұрмағаныңызда немен айналысар едіңіз? Жалпы, өлең ақынды асырай ала ма?
– Екеуінің біреуі ғана десе, екеуін санамдағы бір сарайға орналастырып, «әдебиет» деген бір атаумен таңдар едім. Әрине, таңдау жасауға мүмкіндік берілсе. Ақындық – пешенеге бұйыратын өнер болса, ғылым – қабілет пен ізденістің жемісі. Егер ғылымға бет бұрмасам, ақын болып жүрер едім, әрине, бола алсам...
Ақындық – мамандық та, кәсіп те емес. Алайда адамның рухани азығы өлең болғандықтан, сөзсіз асырайды. Кемеңгер Абай: «Туғанда дүние есігін ашады өлең, Өлеңмен жер қойнына кірер денең», – деп тегін айтпаса керек.
– Сіздің алғашқы зерттеген тақырыбыңыз – мифология. Яғни, мифтің поэтикадағы қызметі туралы болғаны белгілі. Мифология – бұл қызық дүние ғой, тіпті бұл салаға қалам тартқандар (қазақ әдебиетінде) көп емес. Кейін де бұл тақырыпқа қайта оралған сәттеріңіз болды ма?
– Алғашқы емес, негізгі тақырыбым. Қазіргі қазақ әдебиеттануында мифопоэтикалық зерттеулер аз емес. Ал мен әдебиеттегі мифтік қабатты зерделеуді бастаған кезімде санаулы ғана еді. Менің алдымда Сейіт Қасқабасовтың ғылыми-теориялық тұжырымдары мен Серікбол Қоңдыбайдың ұлттық мифологияның тамырына үңілген еңбектері тұрды. Ал шетел әдебиетануында, мәдениеттану мен фольклортануында мұндай еңбектер баршылық. Өз зерттеулерімде көп қайталанатын тұжырымдарды айтсам, алман жұртының Фридрих Шеллинг деген ақыны әрі ғалымы: «Миф – ежелгі поэзия, поэзияның ядросын мифтен табамыз», – деген екен. Америка жазушысы Торнтон Уайлдердің: «Миф дегеніміз – өзінің тарихын ұзақ ғасырлар бойы әңгімелеген халықтың арманшыл жаны», – деген қанатты сөзі менің жадымда ән салып тұрады десем де болады. Итальяндық Джамбатисто Вико тек поэзия ғана емес, ілім-ғылым, өнер атаулының бастауы миф екенін айтады. Мен де осы позицияны ұстанам. Мифология арқылы структуралық антропологияға, семиотикаға назар аудару мен бастаған үрдіс емес, әлем ғылымындағы дәстүр. Миф пен әдебиеттің сабақтастығын әдебиеттанушы ғалымдардың әр талдауынан көре аласыз десем артық айтқандық емес.
– Ғалымдық деген ақын адамға өлең жазуға кедергі келтірмей ме?
– Кедергі келтіретін бойкүйездік пен жалқаулық қана... Өлеңді жоспарлап жаза алмайсыз. Ғылыми ізденісті қатаң тәртіппен жоспарлы түрде жүзеге асыру керек. Егер өлең жазылар сәт келіп тұрса, жазасың. Оған ғылымның еш кедергісі жоқ.
– Миф тақырыбынан бөлек, ақын Есенғали Раушановтың та өлеңдерін зерттегеніңіз бар. Сіз ол кісінің поэзиясына ғылыми тұрғыдан баға беруге тырысқаныңызды білеміз. Бұған ақынның өзі (көзі тірісінде) қалай қарады?
– Қазақ өлеңінің тереңдігі мен биіктігін, шалқар кеңістігін, поэтикалық мүмкіндігін танытатын туындылардың бірегейі, былайша айтқанда, өлең бейнелеудің «кіл қаракөгінен» түзілген – Есенғали Раушанов поэзиясы. Әдебиеттанушы әрі мифолог ғалым ретінде өлең табиғатын танып, оның мәні мен мазмұнын өзім ден қойған мифопоэтикалық аспектіде талдадым. Жалпы, қазақ поэзиясындағы мифопоэтикалық пішінді зерделеу ғылымдағы жаңа арналарға жол ашады. Сөйтіп, поэзияның рухани құндылық екенін дәйектей түседі. Менің зерттеуші ретіндегі мақсатым да осы еді.
Есенғали ағаның өлеңін алғаш талдауым, ұстазым Рымғали Нұрғалидың ерекше назарын аударды десем болады. Ұстазыма талдауды алдында ұсынған едім. Рымғали ағам Еуразия ұлттық университетіндегі кабинетіне бір күні мені шақырды. Барсам, Есенғали аға отыр екен. «Сенің өлеңіңді мына қызым талдапты, оқып көр», – деп компьютерде терілген мақаланы ақынға берді. «Жақсы ақын екенімді Тоқаш көкем айтып еді бір кезде», – деп күле сөйлеген ақын ағамыздың әзіл-шыны аралас лебізін ол кезде түсіне қоймадым. Бұл, шамасы 2001 жыл болу керек. Сол мақала кейінірек Рымғали ағаның қолдауымен «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көрді. Есенғали аға Рымғали ұстазыммен телефон арқылы хабарласып, ризашылығын білдіріпті. Соған қарағанда дұрыс көзқарас әу бастан болған сияқты.
– Раушановқа дейін Оралхан Бөкей шығармаларына қызыққаныңызды айтасыз. Қаламгердің туындылары несімен баурады?
– Оралхан Бөкей туындыларындағы табиғат пен адам тақырыбына, сондай-ақ ерекше мінезді кейіпкерлеріне оқушы кезімнен қызығушылығым ерекше болды. Романтикалық әуендегі әңгіме-повестеріндегі Алтай келбеті, Қар Қызының тағдыры, Сайтан көпірдегі оқиға, жетім ботаны жетелеген Ақботаның трагедиясы, осы сияқты ерекше сипатты оқиғалардың мифтік бояумен үйлестірілуі айрықша әсер етті. Жалпы, бала күнімізден апамдар айтқан ертегілер мен 5–7 кластардағы «Ежелгі дүние тарихы» оқулығында берілетін көне грек мифтері есімде ерекше сақталып еді. Осы бір қызығушылық көркем әдебиетке, миф әлеміне, көне дәуірге деген ынта-ықыласымды оятқан болар.
– Өлеңге оралсақ: «Поэзияға кеуденің керегі жоқ. Қазаққа өлең керек. Нағыз өлең. Құдіретті өлеңнің алдында бәріміз дәрменсізбіз!» дегеніңіз бар. Нағыз өлең дегеніміз қандай өлең?
– Нағыз өлеңнің қандай екенін Абай әйгілеп айтты емес пе: «Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы, Қиыннан қиыстырар ер данасы» деп басталатын өлеңінің әрбір жолында нағыз өлеңге қойылар талап айқын көрсетіледі емес пе? Абайдан асырып не айтайын.
– Өлең арқылы бір адамның тағдырын өзгерту керек болса, қай өлеңіңізді таңдар едіңіз?
– Айта алмаймын... Ойлану керек... Мүмкін «Қара гүл»... Әлде «Адасқан қаз» немесе «Қыш тақтадағы сына жазу».
– Ақындық жолда өзіңізбен күрескен кезіңіз болды ма?
– Адам өмірі өзімен күресуге құрылған. Өзгені емес, өзімізді жеңе алмай келеміз...
– Осыдан он жыл бұрын «өлең мені тастап кеткен жоқ па?» деген қаупіңізді айтқан екенсіз. Тастамағанының дәлелі – өлеңдеріңіз. Қазір ше, ондай қауіп жоқ па?
– Қауіп сейілген жоқ...
– Өмірде айта алмаған дүниені өлеңмен жеткізген тұсыңыз ше? Ондай сәттер кездесе ме?
– Тағы да Абайға жүгінейін: «Өлең шіркін өсекші, жұртқа жаяр, Сырымды тоқтатайын айта бермей» демей ме ұлы бабам...
– Поэзия деген сіз үшін?
– Өлең – рухқа нәр, әр берер қуат көзі.
– Бүгінгі жас ақындардың өлеңдерінен сіз байқаған кемшілік не жетістік қандай?
– Тереңге бойламау, өз-өзіне риза болу – ең басты кемшілік дер едім. Ал жетістік ретінде жас ақындардың өлеңдеріндегі тың ізденістерді айтуға болады.
– Жаңа заманның әдебиетінде жаңашылдық бар ма?
– Әрине, бар. Әр заманның сөз өнеріне әкелер өз өрнегі бар екенін ескерсек, тәуелсіздік, жаһандану қазіргі көркем туындыларға өзінің игі әсерін тигізетінін ешкім жоққа шығара алмайды.
– Әңгімеңізге рақмет!
Әңгімелескен
Гүлзина БЕКТАС