Алдымен Конституциялық Соттың төрағасы Эльвира Әзімова халықпен ашық диалог жалғаса беретінін айтты. Оның сөзінше, қазір комиссия хатшылығына e-Otinish платформасынан 4 мыңнан астам ұсыныс келген. Сонымен бірге Конституция жобасының жекелеген баптарының редакциясын жетілдіруге бағытталған нақты әрі мазмұнды ұсыныстар да келіп жатыр.
Комиссияның сегізінші отырысында Бас прокурордың орынбасары Жандос Өмірәлиев жаңа Конституция жобасындағы 18-бапты орыс тілінде нақтылай түсуді ұсынды.
– Осы баптың 2-тармағында «Сот шешімінсіз адамды заңда көзделген мерзімнен артық ұстауға болмайды» деп көрсетілген. Бұл – жалпы дұрыс. Дегенмен орыс тіліндегі аудармасында «мерзімнен артық ұстау» деген шешуші ұғым көрсетілмей қалған. Сол себепті кейбір мамандар «сот шешімінсіз күдіктіні ұстауға мүлдем болмайды» деп түсіну қаупі бар екенін айтуда. Мәтін мазмұнына қарасақ, расында да дәл солай. Кісі өлтіру, басқа да қоғамға қауіпті қылмыстар кідірісті көтермейтіні анық. Қылмысты тоқтату, күдіктіні дереу оқшаулау – құқыққорғау қызметінің ең негізгі міндеттерінің бірі. Тек осыдан кейін ғана сот оны күзетпен ұстау туралы шешімді қабылдайды. Бұл дүниежүзілік тәжірибе саналады. Конституцияның әрбір нормасы анық, түсінікті болуы керек. Сондықтан талқылаудағы осы норманы заң техникасы тұрғысынан қайта қарап, нақтылауды ұсынамын, – деді Жандос Өмірәлиев.
Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин қолданыстағы Конституцияның қазақша редакциясындағы калька ұғымдарды атады.
– 1995 жылы қабылданған Конституцияда кездесетін өрескел қателер, әртүрлі құқықтық шешімдерге жетелейтін терминдер мен тіркестер анықталды. Мысалы, қазіргі Конституцияда «Мемлекеттік Гимн» деп жазылған. Мұны көпшілік «Мемлекеттік Әнұран» деп қолданады. Комиссия мүшелері Конституция жобасына «Мемлекеттік Әнұран» деп енгізуді ұсынды. «Әнұран» – тілімізге әбден енген сөз әрі мағынаны толық береді. Сол секілді, «әскерилендірілген құрамалар құруға» сөзі «әскерилендірілген жасақтар құруға» деп өзгертілді. «Құрама» сөзі қазір мүлде басқа мағынада қолданылады. «Жасақ» сөзі норманың мәнін толық ашып тұр, – деді ол.
Сондай-ақ қолданыстағы Конституцияда «Сайлау тағайындайды» деген сөздің де заң тіліндегі мағынасына назар аударылғанын айтты. 1995 жылы қабылданған Ата Заңда «азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асырады» деген сөйлем бар. Калька аударма екені бірден байқалып тұр. Сондықтан оны «кешірім беру туралы шешім қабылдайды» деп өзгерту ұсынылған. «Түбегейлі принциптер» деген тіркес «Негіз құраушы қағидаттар» деп алыныпты.
Бұған қоса Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин жаңа Конституцияның жобасында ескірген, мағынасы өзгерген сөздер қайта қаралғанын айтты. Оның сөзінше, қазіргі Ата Заңда кезінде қолданылған, қазір ұмыт бола бастаған «мемлекеттік қауіпсіздік», «телеграф», «тектік-топтық араздық» секілді терминдер болатын. Соның бір мысалы – «мемлекеттік қауіпсіздік» деген сөз тіркесі. Ол – Кеңес дәуірінде кеңінен қолданылған сөз тіркестерінің бірі. Қазір мұндай термин мүлдем қолданылмайды. Оны орнына көп жылдан бері «ұлттық қауіпсіздік» деген сөз тіркесін, атауды қолданып жүрміз.
Ерлан Қарин 1995 жылы қабылданған Ата Заңда «тосқауылдарға тұруға» деген сөз тіркесі кездесетінін атап өтті. Қолданыстағы заңда осы тіркес «пикет өткізуге» деген мағына беру керек еді. «Хақылы», «хақысы жоқ» деген сөздер қазір мұндай формада айтылмайды. Сол себепті, «құқылы, құқығы бар», «құқылы емес, құқығы жоқ» деп жазылған. Сонымен қатар қазақ тілінде қате қолданылып жүрген «болып табылады» деген сөз тіркесі барлық жерден алынып тасталды.
Мемлекеттік кеңесшінің айтуынша, 1995 жылы қабылданған Ата Заң мәтініндегі тілдік және құқықтық-терминологиялық қателіктерге, мағыналық және ұғымдық дәлсіздіктерге, стилистикалық-грамматикалық сәйкессіздіктерге, құқықтық-лингвистикалық қайшылықтарға назар аударылған. Ерлан Қарин жұмыстардың нәтижесінде жаңа Конституцияның мәтіні 1995 жылы қабылданған Ата Заңмен салыстырғанда сапалық, мазмұндық тұрғыдан жақсарғанын және ұғынықты, түсінікті бола түскенін айтты.
Бұдан бөлек, жиында Мәжіліс депутаты Айдарбек Қожаназаров Конституцияда «Қазақстанның ұлттық валютасы – теңге» деп нақты бекіту бастамасын көтерді. Ал Конституциялық комиссия мүшесі, «М.Нәрікбаев атындағы университет» АҚ басқарма төрағасы Талғат Нәрікбаев комиссия жұмысы барысында Ата Заңның қазақ тіліндегі мәтінін жетілдіру бағытында атқарылған жұмыстарға тоқталды. Оның айтуынша, еліміздің заңгерлер қауымында ұзақ уақыттан бері Конституцияның қазақ тіліндегі мәтініне қатысты бірқатар өзекті мәселе көтеріліп келген. Осыған байланысты профессорлар e-Otinish платформасы арқылы нақты ұсыныстар жолдап, олардың негізінде Ата Заңның қазақ тіліндегі мәтінімен жұмыс істейтін арнайы топ құрылып, жүйелі әрі нәтижелі жұмыс жүргізілген.
Е.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің ректоры, заң ғылымдарының докторы Нұрлан Дулатбеков Ата Заңның жаңа жобасында білім орындарын діни идеологиядан ажырату жөнінде баяндады. Ғалымның сөзінше, 33-баптағы рухани білім ордаларынан басқа оқу орындарында білім беруді ұйымдастырудың зайырлы сипаты туралы 5-тармағының жаңа нұсқасы ерекше назар аударуға тұрарлық. Бұл мәтіндік тұжырым діннің мемлекеттен бөлектігі қағидасына толықтай сәйкес келеді.
Мадияр ТӨЛЕУ