Жаңа экономикалық саясат тұсында Кеңес Одағы аздап есін жинай бастаса да, 1921 және 1929-1932 жылдарда болған алапат ашаршылық миллиондаған адамның өмірін қиды. Ресей тарапы қанша мойындағысы келмесе де, Украинадағы голодомор, Қазақстандағы зұлмат ашаршылықпен қатар Ресейдің өз ішінде Еділ бойы, Солтүстік Кавказ, орталық Ресей, Татар мен Башқұрт Республикалары және Қиыр Шығыста миллиондаған адам ашаршылық шеңгеліне ілініп, ел аман, жұрт тынышта халық қырылып қалды.
Кеңес Одағында осындай ауыр халдің орын алуынан оның ежелгі дұшпандары әбден хабардар еді. Солардың бірі КСРО-ның басқан ізін жіті қадағалап отырған Жапония болатын.
КСРО ОГПУ төрағасының орынбасары В.Балицкий 1932 жылдың ақпан айында Жапонияның КСРО-дағы елшілігінің әскери атташесі Касахараның жапон үкіметіне жолдаған кең көлемдегі жазбахатының көшірмесін қолға түсіріп, оны дереу орыс тіліне аударып, Сталинге жолдайды.
Онда Касахара кейінгі жылдары КСРО басшылығы жанталаса қаруланып, қазірдің өзінде әскери қуаты жағынан Польша, Румыния және Прибалтика мемлекеттерінің блогын қуып жетсе де, экономикалық әлеуеті мен әскери өнеркәсібінің әлсіздігінен кең көлемде соғыс жүргізуге қауқарсыз екендігін атап өтеді. Бірақ экономикасы дәл осындай қарқынмен дамитын болса, арада 10 жыл өткенде жағдай мүлде өзгеріп, Кеңес Одағы халқының саны мен әскери қуаты жөнінен қуатты мемлекетке айналуы мүмкін екендігі жөнінде болжам жасайды.
Касахара баянатын батыс елдері большевизмді қаншалықты жек көрсе де, КСРО-ға қарсы майдан ашуға жүрегі дауаламайтынынан бастаған. Егер Жапония мен КСРО-ның арасында соғыс өрті тұтана қалған жағдайда Польша мен Румыния Жапонияны қолдайтынын, Франция да көмегін аямайтынын, кейін бұған өзге де батыс елдері қосылатынын атап өтеді. Қазіргі кезде шетелдерде тұрып жатқан ақгвардияшыл ұйымдар да КСРО-ға қарсы күресті үдетуге дайын екендігіне назар аударады.
Қалыптасқан жағдайды жан-жақты саралай келіп жапон әскери атташесі: «Из вышеуказанного видно также, что японо-советская война, принимая во внимание состояние вооруженных сил СССР и положение в иностранных государствах, должна быть проведена скорее. Мы должны осознать то, что по мере прохождения времени обстановка делается все более благоприятной для них», – деген ұсыныс жасайды (Лубянка. Сталин и ВЧК – ГПУ – ОГПУ – НКВД. М., 2003, 301-бет).
Касахара баянаттың соңына қарай: «Я считаю необходимым, чтобы имперское правительство повело бы политику с расчетом как можно скорей начать войну с СССР», – деп мәселені төтесінен қояды.
Бес бөлімнен, әр бөлімі 5-6 тараудан тұратын бұл маңызды құжат онсыз да секемшіл Сталинді қатты сескендірген. Ол жазбахатты қызыл қарындашпен астын сыза оқып, кей тұстарына санамалап белгі соққан.
Төңірегіндегі ең жақын адамдарға да асқан сенімсіздікпен қараған Сталин хатты Ворошилов, Молотов, Куйбышевқа ғана оқытып, өзіне қайтарып алған.
Касахараның хаты күдікшілдігі уақыт өткен сайын маниакалдық сипат алған Сталинді Кеңес Одағын жаппай «жапон тыңшылары» кезіп жүргендей халге жеткізеді. Жазбахатты қолға түсірген генерал Балицкийді әуелі Украина Ішкі істер наркомы қызметіне жоғарылатып, кейін 1937 жылы Қиыр Шығыс НКВД-сын басқаруға жібереді. Болжамдары дұрысқа шықпаған соң оның өзінен секемденіп, 1937 жылы ату жазасына бұйырады.
Бұрын да жапон атаулыға қырын қарайтын Сталин Касахара хатынан кейін НКВД органдарына жапон тыңшыларын жаппай ұстап, жазалауды тапсырады. Қандықол көсемнің айтқанын екі етпейтін НКВД жендеттері тапсырманы ерекше құлшыныспен орындауға кіріседі.
Арада ай өтпей жатып НКВД наркомы Г.Ягода Сталиннің атына Түркиядағы Жапон елшілігінің әскери атташесі Масатанэ Канданың Жапония Бас штабына жолдаған жазбахатының орысша аудармасын жолдайды.
Хат «Оценка возможностей использования мусульманских государств по линии политико-стратегических мероприятий против СССР и соображения касательно проведения необходимых мер в мирное время» деп аталады.
Бұл құжат та жапондарға тән мәттәқамдықпен жазылды. Мазмұнына қарағанда өзі Түркияда қызмет істейтін Канда арнайы тапсырмамен Ирак, Сирия, Палестина және Египетке дейін барып, мұсылман елдерінің хал-жағдайын, олардың Батысқа, КСРО мен Жапонияға көзқарасын зерттеген.
Қысқаша алғысөзден кейінгі бірінші тарау: «В настоящий момент важность политико-стратегических мероприятий во время войны с СССР окончательно осознана нашей армией», – деген сөйлемнен басталады. Хат жазылған 1932 жылы Жапония КСРО-мен алдағы уақытта болуы мүмкін соғысқа деген дайындықты бастап кеткен. Мұны келесі сөйлемдегі «дело подготовки этих мероприятий постепенно продвигается вперед» деген тіркестен байқау қиын емес. Сталин жазбахаттың дәл осы тұсының астын сызып, қызыл қарындашпен қоршап қойған (Лубянка. Сталин и ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД., М., 2003, 501-бет).
Сталин ВКП (б)-ның XVII съезінде. 1934 жыл. Оған қатысқан 1966 делегаттың
1 108-і тұтқындалып, 848-і атылып кетті.
Жапон әскери атташесі мұсылман елдерімен сауда-экономикалық байланысты одан әрі күшейте түсіп, Ауғанстан, Түркия, Персия, Сауд Арабиясы мен Египетте сауда өкілдіктерін ашуды ұсынып, Шынжаң өлкесіне айрықша назар аударады. Ол: «В процессе поездки мусульмане всюду задавали мне вопросы о том, поможет ли Япония независимому мусульманскому государству в Синьцзяне или нет», – деп мұсылман елдерінің Шынжаңдағы дін қарындастардың тағдырына алаңдаушылық білдіретінін жеткізді. Тағы бір тұсында: «Поддержка независимого государства Синьцзяня является весьма необходимой с точки зрения перспектив политико-стратегических комбинаций», – деп ғылыми қауымдастық ежелден «Шығыс Түркістан» деп атап, мұсылман халықтары мекендеген Шынжаң өлкесінде тәуелсіз мұсылман мемлекетін құруды қолдау керегін алға тартады. Әрі қарай өз пікірін: «Это пожелание связано с вопросом благополучия десятимиллионной массы мусульман Китая», – деген сөздермен тұжырымдай түседі.
Канда тұтастай жапон билігіндегі Манжу-Го мемлекетінде дін еркіндігі мен дін өкілдеріне құрметпен қарауды орнықтыра түсуді, мешіттер мен медреселер салып, олардың Сауд Арабиясы, Египетпен байланысын күшейте беру керегін де назардан тыс қалдырмаған.
Әрине, мұның бәрі енді оянып келе жатқан, демографиялық өсу әлеуеті жоғары, шикізат ресурстарына бай, болашағы зор мұсылман елдерінің көңілін аулап, оларды Жапонияға жақтас, тілеулес етуден туған әрекеттер еді.
Хат авторы мұсылман халықтары бұрынғы жауынгерлік рухынан айырылып бара жатқанын айта келіп: «Тюрки в этом отношении превосходят другие мусульманские племена», – деп түркі халықтарының ерлік рухын жоғары бағалайды.
Әскери атташе мұсылмандарды КСРО-ға қарсы соғыста өздеріне жақтас етіп пайдалану жөніндегі пікірін: «Из всего вышесказанного видно, насколько необходимо использование мусульман с точки зрения планов ведения войны с СССР и насколько это осуществимо», – деп қорытындылайды. Сталин жазбахаттың осы тұсының да астын сызып, жақшаға алып қойған.
Хатта Қазақстан мен Орта Азия республикаларына қатысты тағы бір тың дерек кездеседі. Канда: «Около 20 представителей молодежи, эмигрировавших в Турцию из Советского Туркестана, выехали в Синьцзян для помощи новому государству», – деп жазады. Олардың кімдер екенін анықтау осы тақырыпты тереңдете зерттейтін жас ғалымдардың үлесінде деп санаймын.
Сталин хатпен мұқият танысып, сол кезде Коминтерн хатшылығынан төмендеп, «Известия» газетінде жүрген К.Радекке: «Т.Радеку! Не стоит ли опубликовать, может быть, с некоторыми пропусками?» – деген бұрыштамамен жібереді. Не айтарын білмей пұшайман болған ол байғұс «жду указания» деп жауап берумен ғана шектеліпті.
Канданың хаты жапон мәселесіне келгенде төңірегіне үлкен күдікпен қарайтын Сталиннің паранойясын одан әрі қоздыра түсіп, енді іштегі жауды КСРО-дағы мұсылмандардан, хатта көрсетілген «ерлік рухын сақтаған» түркі халықтарынан іздеуге кіріседі.
Арада екі ай өткенде – 1934 жылдың 11 мамырында Башқұрт Орталық атқару комитетінің төрағасы А.Тагиров Сталинге донос түсіріп, онда өзінің «Сақмари» деген бүркеншік атты пайдаланатын татар жазушысы Ғазизов Ғабдолламен кездескенін, бұл әңгімеден ол шетелде жүрген татардың ұлтшыл жазушысы Ғаяз Исхаков Жапонияда болып, одан шыққан соң Батыс Қытайдағы Шынжаң өлкесіне барғанын (хатта «Жоңғария» деп жаңсақ көрсетілген, бұл кезде Жоңғария мүлде келмеске кеткен) баяндайды. Тағы бір «Құрбанғалиев» дейтін татар ұлтшылы Харбинде жүргендігін, ал Рашит Ибрагимов дейтін Түркияда тұратын «белгілі панисламист» Жапония арқылы Шынжаңға жіберілгенін хабарлайды.
Сталин бұл хатпен де мұқият танысып, анық-қанығын білу үшін оны Г.Ягодаға жібереді. Ол 1934 жылдың 21 мамырында Сталинге «өте құпия» деген грифпен жауап хат жолдайды. Ягода «Сақмари» уфалық миллионер Усмановтың ұлы екендігін, оның шын аты-жөні Ғазизов Ғабдолла екендігін баяндаған. Оның татардың ұлтшыл жазушысы Ғаяз Исхақовтың ықпалында екендігін, Манжурияға келген соң біраз уақыт Харбинде тұрақтап, жапондар қарамағына өткен теміржол бойындағы Пограничная стансасында ағылшын тілінен сабақ беріп жүргендігін жеткізеді.
Владивосток арқылы КСРО-ға өткен «Сақмаридің» Уфа мен Қазандағы татар және башқұрт ұлтшылдарымен бірнеше кездесу өткізгенін, ОГПУ тыңшылары оны аңдып жүргендігін, қазір оның Мәскеудегі байланыстарын анықтау үшін астанаға іссапарға шығуға көндіріп, осында келгенде тұтқынға алуды көздеп отырғанының егжей-тегжейін хабарлайды.
Ягоданың құпия хатында «Сақмаридің» Токио мешітінің имамы Құрбанғалиевпен және Жапония протекторатымен Еділ-Урал автономиясын құру қамында жүрген татар ұлтшылы Ғаяз Исхақовпен тығыз байланыста екендігі туралы нақты мағлұматтар бар.
Алашорданың Жапониядағы түрік қауымдастығымен нақты қандай қарым-қатынаста болғандығы бізге әзірше беймағлұм, бірақ оны Париждегі Мұстафа Шоқай жақсы білген. Ол өзі редакторлық еткен «Жас Түркістан» журналының 1931 жылғы 19-санында «Жапонияда тұрушы мұсылмандар және Токиода ислам шағын ауданы» деген мақала басқан («Алаш көсемсөзі». А., 2010, 4-том, 134-135-беттер).
Редакция атынан «Басқарма» деп қол қойылған (мұндай материалды көбіне М.Шоқайдың өзі жазған) шолу мақалада Жапонияда 500-дей мұсылман барлығын, оның 150-дейі Токиода тұратыны туралы дерек келтірілген.
Саны аз да болса ауызбіршілігі күшті жапон мұсылмандары 1928 жылғы қазанында Токиода құрылтай өткізіп, «Жапония мұсылмандар одағын» құрған.
Олар 1927 жылы Жапония үкіметінің ресми рұхсатымен алты сыныпты «Токио ислам мектебін» ашып, онда ана тілі, мұсылмандық шартымен қатар ағылшынша да оқытыпты.
500-ден аспайтын жапон мұсылмандарының іскерлігі соншалық, олар араб қарыптарымен «Токиодағы ислам баспасы» деген шағын баспа ашып, түрік тілінде «Жапон тілшісі» деген журналға дейін шығарған.
«Жас Түркістанда» «Жапония мұсылмандар одағының» төрағасы Токио имамы Мұхаммед Ғабаллахи Құрбанғали, оның бірінші орынбасары Коби қаласының имамы Мадияр Шамғони, екінші орынбасары Мұхаммед мырза, бас хатшысы Ахмет Закир Шакир, бас хатшының бірінші орынбасары Хусейн мырза және екінші орынбасары Қожа Ахмет Уаһап екендігі көрсетілген (барлығының аты-жөні журналдағы нұсқамен берілді).
Басқару жүйесі жапондарға тән мәттақымдықпен жинақы, шебер ұйымдастырылған «Жапония мұсылмандар одағының» бірыңғай түркітілдес халықтардан құралғанын аңғару қиын емес. Есім-сойларына қарағанда, басым бөлігі татар ұлтынынын өкілі екендігі де байқалып тұрса да, олардың кейбірінің (Мадияр Шамғони) қазақ болуы да бек мүмкін деп шамалаймыз.
Иек астындағы Жапонияның басқан ізін аңдып отырған КСРО елшілігінде НКВД қызметкерлері олардың барлық іс-әрекетін Мәскеуге жеткізіп отырған. Комиссар Г.Ягода оны Сталинге баяндаған.
Ягода Жапония Бас штабының жоспары бойынша доктор Хосров-бек Султанов деген азамат Солтүстік Персияға жіберіліп, ол әзербайжандардың ірі қарулы отрядын кеңес жеріне кіргізуді жоспарланғанын, ал Рашид-кази Ибрагимов дейтін панисламист Шынжаң арқылы Орта Азияға өтіп, онда антисоветтік жұмыстар өрістетуді қарастырып отырғандығы жайында ақпарат берген.
Енді осы хаттарда есімі аталатын екі адамның тағдырына тоқталып өтейік.
Ғаяз Исхаки (хаттарда оның тегі орысша үлгімен Исхаков деп берілген) – татар әдебиетінің аса көрнекті классигі, түрік-татар бірлігі жолында зор қызмет атқарған қайраткер. Ол – татар ғұламасы, кезінде Сорбонна университетін тәмамдап, әуелі Ресейдегі Мемлекеттік Думаға, кейін Түркияға өткен соң осы елдің Парламентіне бірнеше мәрте депутат болып сайланған Садри Мақсудимен бірге Октябрь төңкерісі мен Азамат соғысы жылдарында татар ұлтының азаттығы жолындағы күреске айрықша үлес қосқан тұғырлы тұлға.
Ғаяз Исхаки – 20-жылы Мұстафа Шоқай, Зәки Валидилер сияқты Түркияға эмиграцияға өтіп, татар халқының бостандығы жолындағы күресін өмірінің соңына дейін бір сәтке де тоқтатпаған қайраткер. Ол Еуропа мен Азия елдерін, оның ішінде араб мемлекеттері, Жапония, Корея, Манжурияны еркін аралап, татар тілінде оннан астам газет-журнал шығарып, түркі халықтарының ынтымақтастығы жолында аянбай қызмет атқарған.
Хатта бүгінгі тәуелсіз Әзербайжанның аса көрнекті мемлекет қайраткері саналатын Хосров бек Сұлтановтың (толық аты-жөні – Хосров-бек Паша-бек оглы Султанзаде) да есімі аталады. Ол 1918 жылы 25 мамырда жарияланған Әзербайжан Демократиялық Республикасының алғашқы Әскери министрі, екінші Жер-су министрі қызметін атқарып, 1923 жылы Түркияға кетуге мәжбүр болады. Ол осында жүріп те әзербайжанның азаттығы жолындағы күресін тоқтатпайды. Өмірінің соңына қарай Түркия мен Германияда өз мамандығына сай медицина профессоры болып қызмет атқарды.
Жапонияның мұсылман елдерімен ынтымақтастығын күшейтіп, олардың Кеңес Одағын мекендейтін түркі-мұсылман халықтарымен байланысын нығайтуға бағытталған жоспарлары үрейшіл Сталиннің татар, башқұрт, әзербайжан, қазақ және Орта Азия халықтары мен олардан шыққан қайраткер тұлғалар, шығыстанушы, түрколог ғалымдарға деген сенімсіздігін бұрынғыдан да асқынтып жіберді.
Адам жанын шыбын құрлы көрмеген сталиндік сұм жүйеден түркі-мұсылман халықтары ғана емес, Кеңес Одағының барлық ұлт пен ұлыс өкілдері зардап шекті.
Ешбір дәлел-дәйексіз, ойдан шығарылған айыптармен қамауға алынып, абақтыға жабылған, ГУЛАГ лагерьлерінде азап шегіп, ату жазасына кесілгендер миллиондап саналады. Олардың нақты санын кеңестік тарихшылар барынша азайтып көрсетуге тырысса, батыс зерттеушілері әсірелеп жазуға құмар. Бұл туралы ақиқат шындыққа негізделген мағлұматты Кеңес Одағы идеологиясының тізгінін ұстап, ең құпия деген деректерге қолы еркін жеткен, СОКП Орталық Комитетінің хатшысы, тарих ғылымының докторы, профессор, академик А.Яковлев айтты. Оның оқыған адамның жағасын ұстатқызатын: «В мясорубке ленинско-сталинских репрессий погибло более 20 миллионов человек», – деген деректеріне күмән келтіру қиын (Черная книга коммунизма. Преступления. Террор. Репрессии. М., 1999, с.12).
Сталин, Молотов, Ворошилов және Ежов ГУЛАГ тұтқындары салған «Беломорканал» бойында
Жапониядан КСРО-ға төнген қауіп күшейген сайын Сталиннің жендеті Ежовтың зымияндығымен «жапон жансыздарының» қатары да күн сайын арта түсіп, жазықсыз жандар оққа байлана берді.
ОГПУ, НКВД органдары қолға түсіріп, Сталиннің алдына жеткен жазбахаттардың мазмұнына қарап, Жапонияның отызыншы жылдары КСРО-ға қарсы соғыс ашу туралы нақты жоспары болғандығынын аңғару қиын емес.
Жапония Қытай сияқты алып елдің стратегиялық, экономикалық, әскери маңызы зор бөлігі Манжурияны басып алып, Манжу-Го қуыршақ мемлекетін орнатқанымен оны ұстап тұру және отаршылдық мақсатта пайдалану барысында көптеген қиындыққа кезікті. Қытай тәжірибесі жапондарға КСРО сияқты жыл сайын күш алып келе жатқан әлеуеті зор елге соғыс ашып, оның Сібір, Қиыр Шығыс сияқты табиғаты қатаң аймағын игерудің оңай болмайтынын дәлелдеп берді.
Экономикасы қарқынды даму жолына түскен Жапонияның назары Корея мен Қытайдан кейін оңтүстік-шығыс Азияға қарай ауды. Бұл қуатты әскери-теңіз флотын жасақтаған жапондардың Тынық және Үнді мұхитында еркін қимылдауына аса қолайлы еді.
КСРО шекаралық аймақтарда жапон тарапынан бірнеше мәрте арандатушылық әрекеттер болғанына қарамастан, оған әскери тойтарыспен жауап қатуға батылы бармады. КСРО Манжуриядағы жапон әрекетін сырттай ғана бақылап, Қытай-шығыс теміржолын (КВЖД) біржолата жапондарға беріп, бірқатар концессиялық шегініске баруға мәжбүр болды.
Егер Жапония мен КСРО-ның арасында 30-жылдары соғыс өрті тұтанып, оның алғашқы кезеңінде жапон тарапы жеңіске жете қалған күннің өзінде әскери қимылдардың Қазақстан мен Орта Азия шекарасына дейін жетуінің ықтималдығы өте төмен еді. Оның үстіне, Қытайды ұстап тұруға көп күш жұмсап отырған Жапонияның КСРО-дай әскери, демографиялық және табиғи ресурстық қуаты зор алып мемлекетке қарсы майдан ашуға еркін жететін әлеуеті болған жоқ. Сондықтан екі ел де іштей аңдысып, шарпысып, экономикасын нығайтып, әскери күш-қуатын арттырумен болды.
Қиыр Шығыстан күн сайын дерлік қауіп төндіріп, шекаралық аймақтарда жиі-жиі арандатушылық әрекеттерге барғанына қарамастан Сталиннің Жапонияға қарсы соғыс ашуға жүрегі дауаламаса да, барлық өшін, ашу-ызасын ежелден қаны қас түркі-мұсылман халықтарының қайраткер тұлғалары мен зиялы қауымына қарсы бағыттап, «жапон тыңшысы» деген желеумен қуғын-сүргін мен қудалауды одан әрі өршіте түсті.
Бакуде түркологиялық құрылтай делегаттары
Сталиннің билігі әлі жеке-дара диктаторлыққа жете қоймаған 1926 жылы ол басқарған Үкімет қаулысымен Бакуде Бірінші түркологиялық құрылтай өтті. Оған КСРО Ғылым академиясы жүйесі мен Кеңес Одағының Мәскеу, Ленин-град, Қазан университеттері бастаған жоғары оқу орындарында, түрлі мемлекеттік мекемеде қызмет істейтін айтулы түркологтар қатысты. Олардың қатарында есімі бүкіл дүниежүзіне мәшһүр А.Самойлович, С.Ольденбург, В.Бартольд, Л.Щерба сияқты шығыстанушы ғалымдар болды. Құрылтайға қатысқан дауыс беруші делегаттар саны 131 болғанымен, оған қонақ ретінде Түркия, Франция, Германия, Жапония, Финляндия, Швеция, Венгрия, Иран т.б. елдерден келген 600-ден астам ғалым мен қайраткер қатысты.
Кейін 131 делегаттың жүзден астамы репрессияға түсіп, басым бөлігі атылып кетті. Олардың ішінде қазақ, татар, башқұрт, әзербайжан, өзбек, қырғыз, т.б. түркі халықтарының аяулы перзенттерімен қатар, ұлты еврей А.Самойлович сияқты әлемге даңқы шыққан атақты түркологтар болды. Осы съезге қатысқан А.Байтұрсынұлы, Н.Төреқұлов, Е.Омаров, Б.Сүлеевтер де сталиндік репрессия құрбаны болды.
Білім-білігі Сталиннің айналасындағы шала сауатты бәлшәбектерден оқ бойы озық тұрған қайраткерлердің репрессияға түсіп, жаппай атылып кетуі түркі халықтарының саяси, экономикалық, демографиялық дамуына, аса бай тарихы мен мәдениетінің зерттелуіне, өсіп-өркендеп келе жатқан түркология ғылымына орасан зор зардаптарын тигізді.
Әуелі бас-аяғы он жыл ішінде әліпби үш рет өзгертіліп, А.Байтұрсынұлы түрлеген, қазақ тілінің бар әуезін сақтаған емле латыншаға ауыстырылды. Арада он жыл өтпей ол біржолата кириллицаға көшірілді. Мұндай жағдай өзге түрік халықтарында да орын алды. Саны түркілерден әлдеқайда аздығына қарамастан Сталин және Микоянның қолдауымен ежелгі грузин мен армян әліпбиі баяғы қалпында қалдырылды.
(Жалғасы бар)